This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct
to make the world's books discoverablc onlinc.
It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct
to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books
are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.
Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc
publishcr to a library and fmally to you.
Usage guidelines
Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:
+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.
+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.
About Google Book Search
Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb
at|http://books.qooqle.com/|
^^^yv^ *^ I W'^
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMIGA,
OMNIOII SS. PiTiUIM, DOGTORH SGRiPTOROHP UESIilSTICOROIIi.
SIVB LATIN0RUM,'8iyK GRiBGORUM,
QUI AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III {ANNO 1216) PRO lATI ST CONCILII FLORENTINI {ANN 1439) PRO GR.ECIS FLORUERUNT :
REGUSip GIIRONOLOGIGA OMNIOM QU^ EXSTITERE MONDMENTORU.M GATIIOLIGJE TRADITIONIS PKR QUINDEGIM PRIORA
ECGLESLE SJilGULA,
fVlTA BDITI0NB8 ACCURATI88IMA8, INTBR 8B CUMQUB N0NNULLI8 CODICIBUS MANU8CRIPTI8 C0LLATA8, PBRQUAM DILIOBN*
tBB CASTIGATA; DI88BRTATI0NIBUS, COMMBNTARIIS, VARII8QUB LECTIONIBUS CONTINBNTBR ILLUSTRATa; OMNIBUS
0PBRIBU8 P08T AMPLI88IMA8 BDITIONBS QUiB TRIBUS NOVISSIMIS SiKCULIS DEDB.XTUR ABSOLUTAS DBTECTIS, AUCTA ;
INDICIBUSPARTICULARIBUSANALTTICIS, 8INQUL0S SIVB T0M08 SIVB AUCTORBS ALICUJUS MOMBNTI SUBSEQUBNTI-
BUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IP5UM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULI8 SINQULARUM PAOINA-
RUM MAROINBM SUPBRIORBM DISTINOUBNTIBUS 8UBJECTAMQUB MATBRIAM SIQNIPICANTIBUS, ADORNA-
TA; 0PBRIBU8 CUM DUBIIS, TUM APOCRTPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATB IN ORDINB
AD TRADITIONBM ECCLESIASTICAM POLLBNTIBUS, AMPLIPICATA ;
i>OCBNTIS BT AMPLIU8 LOCUPLBTATA INDICIBU8 AUCTORUM SICUT BT OPBRUM, ALPHABBTICIS. CHRONOLOGICIS, 8TATI*
&TICI8, 8TNTHBTICI8, ANALTTICI8, ANALOGICIS, IN QUODQUE RGLIOIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALB, LITUR-
OICUM, CANONICUM, DI8CIPLINAPB, HISTORICUM, BT CUNCTA ALIA SINB ULLA EXCBPTIONB; SBD PRiBSBRTIM
DU0BU8 INDICTBUS IMMENSIS BT OBNERALIBUS^ ALTBRO SCILICBT RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID
NON 80LUM TALI8 TALISVB PATBR, VBRUM BTIAM UNUSQUISQUB PATRUM, NB UNO QUIDEM 0MIS80,
IN QUODLIBET TIIBMA 8CRIPSERIT, UNO INTUITU C0N8PICIATUR ; ALTBRO SGRIPTURTE
SAGRiE, BZ QUO LBCTORI COMPBRIRB SIT OBVIUM QUINAM PATRBS BT IN QUIBU8 OPBRUM
8U0RUM L0CI8 8INGUL08 8INGUL0RUM UBRORUM 8. SCRIPTURiB VBR8U8, A PRIMO
GBNBSB09 U8QUB*AD NOVISSIMUM AP0CALTP8I8, COMMBNTATI 8INT:
BDITIO ACCURATI88IMA, CiBTBRISQUB OMNIBUS FACILB ANTBPONBNDA, 81 PBRPBNDANTUR CHARACTBRUM NITIDlTAt,
CHARTAS QUALITAS, INTBQRITA8 TBXTU3, PBRPBCTIO C0RRBCTI0NI8, OPBRUM RBCUSORUM TUM VARIBTA8,
TUM NUMBRUS, FORMA VULUMINUM PERQUAM COMMODA 8IBIQUB IN TOTO PATROLOOIiB DBCURSU CONSTANTBR
8IMILI8, PRBTII BXIGUITAS, PRvBSBRTIMQUB ISTA COLLBCTIO, UNA, MBTHODICA BT CHRONOLOOICA,
SSXCBNTORUM FRAGMBNTORUM OPUSCULORUMQUB HACTBNUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTBM
IN NOSTRA BIBLIOTHBCA, EX OPBRIBUS BT HSS. AD OMNBS iETATBS, L0C08, LINGUA8 FORMASQUB
PBRTINBNTIBUS, GOADUNATORUM.
SERIES LATINA,
IN QDA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIf LATINiS
A TERTULLIANO AD INNOCGNTIUM m.
AGGURANTE J.-P. MIGNE,
Blbllotheeie Clerl nnlveraiie,
6IVB GUR8UUM GOMPLETORUH IN SINGULOS SGIENTLE £GGLESIASTIGi£ RAM08 EDITOR^
*—t
PATROLOGIiE TOMUS CLXIV.
S. BRUNO ASTENSIS, ABBA5 MONTIS. C AS'NI ET EPISCOPUS SIGNIENSIUM
PARISIIS"
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES
IN VU DICTA : AVENVE DV UAmE, 189, OLIM CHAVSS^E DV UAIKF, iST.;
1884
'*
(/0
Clichy. — Ex lypis PAUL DUPONT, 12, viA dicla Bac-irAsniercs 104. 8. HV
• •
• • •
• •
• •
• •
• • •
• •
• • .• •
• •
• • .
Si^LUM XII
S. BRUNONIS
ASTENSIS
ABBATIS HONTIS GASINI ET EPISCOPI SIGNIENSIOM
OPERA OMNIA
AUCTA ET ADNOTATIONIBUS ILLUSTRATA
JUXTA EDITIONEM KOtlJE ANNO 1791 CURANTE BRUNO BRUNI DATAM
ACCEDIT
ODDONIS A8TENSIS MONACHI BENEDICTINI
EXPOSITIO IN PSALMOS
S. BRUNONI AB IPSO AUCTORE DICATA
^fli ad ealcem Operum S. Brunonis edidU D, Maurw Marchesiut, Casinensis decanut, Venetiis anno 1651
ACCURANTE J.-P. MIGNE
BIBLIOTHECiS CLEBI VNIVEBSiE
8IVE CUR8UUM COMPLBTORUM IN 8IN0UL0S 8CIENTIiE ECCLESIASTICE RAMOS EDITORE
-«^
TOMUS PRIMUS
• •»• • <•* * i » » -»
^ > "' 1 " ■ , . > . •» ' -•
t ^ t » .»4« ••«/ •«•••«•• 4 » » »
T. 1 • : -. . . •
• « * .» •' • • 4
♦ . * .*"•«• •.,«■ »„» , '„• •,* »^»
PARISIIS
APOD GARNIER FRATRES, EDltORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES,
IN TIA riCTA : KYENUE DU MAmE, 189, OLIM CHAUSS6e DU MAINE, 127.
1884
ELENC^ffiS
AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CLXIVCONTINENTUR
S. BRUNO ASTENSIS SIGNIENSIS EPISCOPUS.
Prolegohena. Expositio in Genesin.
— in Exodum.
— in Leviticum.
— in Deuteronomium .
— in Job.
— in Psalmos.
— in Proverb.
— in Cantica.
Col.
9 147 233 377 505 551 695 1230 1234
• • •
• • • • • • •
• •
• •
• • • • • ••
•" • • •
• • • «
• • • • •-• •-•
• •
•••
• • • • *
■ k • » C • •
*■ k •> W % ^ »
fc » ». w «> * ^
W W te • W w W
w w w w w C
REGIiE GELSITUDINI
CAROLI EMMANUELIS
PEDEMONTII PRINCIPIS, BTC, ETC.
BRUNO BRUNI SCHOLARUM PIARUM.
Cam, Regia GelsitadOy noyam operum S. Maximi episcopi Taiirinensis ediiionem, jassu Pii sexti ponti* ds maximi absolvissem, eamque Augusto regi, Victorio Amedeo optimo parenti tao, ipsius nomine orna- tam, eodem pontiflce maximo jubente, Taurini reddidisscm ; prospere etiam mihi contigit, quod jamdio magnopere optaveram, ut te quoqae prcesentem colerem ; atqae ex ipsius pontiiicis mandato eadem S. Maximi opera tibi humiliimus offerrem. Tunc sane quffi absens de te celebrari, summisque laudibus extolli aodiyeram ; egregiam nempe indolem tuam, ingenii aciom, singularem hamanitatem, animique pnestanliam, quibus certam spem prsebes proavis tuis ducibus, ac regibus imparem non futurum, coram sam admiratus. Sed muito magis me in obsequium, et admirationem abripuit sapientia tua ; vix uamqoe iastratis aliquibos S. Maximi homiliis ; statim de ejus latini sermonis elegantia, de doctrina* copia, de orationis robore, tanquam peritissimus judex, quam recte, prceclareque sentires, signilicasti. Hffic admiratio desi- deriom in me accendit, ut aliquid pro exiguis viribus meis pararem, quod regia celsitudine tua non in- dignom foret, meamqoe erga te venerationem testatam faceret. Neque diu cogitandum mihi fuit| qoid eligerem ; cum novissem, quanti rex parens tuus sestimarat munus pontiiicium editionem scilicet concio- nam, et tractatuum sancti Maximi, qua uominis ejos celebritas, laus Ecclesie Tanrinensis, atque regalis &milifle gloria conGrmata, et illustrata est. iCgre jamdiu ferebam alterum Ecciesice lumen in Pedemontii regione ortum, atque excuitum, a probatissimis scriptoribus commendatom, in quadam oblivione, et ob- scaritate jacere ; quod scripta ejus non satis diligenter conquisita fuerint, nulla autem cura typis tradita pene in contemptum abierint. Is est S. Bruno Aslensis ex nobilissima Soleria gente, medio sseculo xi pro- creatas , Signios in Gampania episcopus , atque insignis monasterii Gasinensis abbas. Scripsit autem Bruno doctissimos commentarios in plares utriusque Testamenti libros, sermones etiam quamplurimos in Evangelia, atque tractatas ecclesiasticse eruditionis non paucos, quibus cam prasclara doctrinse, et sapientis argumenta prffibuisset, sanctus Gregorius VII, Victor III, Urbanus II, Paschalis II, Romani pon- tifices, eum plurimi fecerunt, eique gravissima munera dcmandarunt. Gollatis igitur S. Brunonis operibus (pis edita sunt cum optimis mss. ejusdem eevi, aut paulo inferioris, novi ilia immerito huc usque neglecta» 9h erratis mendisque librariorum expurgari posse, suppleri omissa, et singuia nativse suae lectioni resttui. Comperi etiam maximam homiiiaram partem, quaram ipsum S. episcopum aactorem fuisse constat eyi- dentissime, notho scriptori Grseco non sine fraude tributam, nonnuiiosqae alios libros a S. Brunone exat ratos alio nomine poblici juris factos. Quare operse pretium daxi, injuriosas hujusmodi S. antistitis aesti- mationi rapinas detegere, scripta ejus ab usurpatione vindicare, emendatiorem perfectioremque editionem Teteri mendosse opponere, atque conflatas in eum censuras diluere ac propulsare. Gausam ago doctissimi sanctissimique viri, cujus in rempoblicam Ghristianam merita, amplissimseque doctrinse ornamenta tune me vere prsedicasse potabo, com clarissimis Pedemontanis episcopis jure optimo comparandum Brononem dicam. Hi quidem sunt, qui luctoosis temporibas Ecclesiae laboranti firmissimo praesidio fuerunt ; qui magna, et ardua pro Dei gloria egerunt, qui invicto animo pro doctrina catholica deccrtarunt. Eusebium Vercellensem com nominem, quis ignorat eum fidci Nicsense assertorem validissimum, malleum Arianorum appeliari ? Si hoic addam Valerianam Gimeliensem seu Nicseensem episcopum medio v sseculo homiliamm aactorem illustrem, Maximum Taurinensem sacro e suggestu oratorem disertissimum, Turibium item episcopum Asturicensem sanctitate, atque doctrina tota in Hispania celebratissimum ab ipso S. Leone Hagno suis iitteris commendatum, eos in fastis ecclesiasticis laudatissimos commemorabo. Horum gloriam et in Ecclesiam merita aemuiati sunt posteriores Atto Vercellensis ob commentarios in Sacras Utteras, tractatos theologicos, et conciones ad populum nemini secundus, atque Anselmus archiepiscopns Gantua- riensis jurium Ecciesiasticorum vindex post hominum memoriam invictissimusdoctissimusque theologos. Age Tero nonne inter istos splendidissimum obsinet locum S. Brnno Astensis Signiensium episcopos , ot acta Vitse ejos et scripta luculentissime testantur? IUe enim operarius in vineam Domini missus fiiit ea state quae ha^resis Berengariana. Guiberti Ravennatis schisma, Simonia, cleri corruptio, ecclesiasticomm jarium usurpatio sacra omnia conterebant.Bmno igitur, refagientibus et pertimescentibus caeteris calH- dissimi honkinis aodaciam, d^rtare com Berengario in conciiio Romano non dubitavit, et longam acerri- mamque de ssnetisaimo Eocbaristifle sacramento institaere dispotationem ; cojus tandemfuit exitus, ot
TATROL. GLXIV^ 1.
11 S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS. 12
homo ante audacissimus, et in sua perfidia obfirmatissimus, mutaret repente animum error^sque suos damnaret. Amplissimam hanc 'victoriam aliisque atque aliis palmis vir sanctissimus cumolavit, qoa sermo- nibos, qoa scriptis suis, cum esset episcopos Signinos, virtoteqoe pastorali divinitos instructos, ha^rcticos, schismaticosy Simoniacos aggressus, nullibi eos consistere patiebatur, donec ad Ecclesise catholicae sinum confugerent, ubi et sacrorom dogmatum integritatem addiscerent, et pacis concordiseque amori stude- rent, et legum custodiam tenerent. Hsec cum recolo, lectissime princeps, videor videre exsuitantem animom tuum, qui ad omnem religionem ac pietatem formatus, Isetaris profecto, audiens a sanctissimis et doctissi- mis episcopis tua in dominatione ortis Ecclesiam semper esse defensam, eliminatos errores, saucta Jesu Christi dogmata popnlis tois tradita, et alias etiam in regiones propagata. Laetaris, inquam, quod nihil feiicius, nihilqoe jucundius regibus atque principibus contingere potest, qoam quod suo in regno floreat Christiana religio, illse.sum a pravis opinionibus servetor depositum fidei, et perfecta concordia sacerdo- tium inter et regnum stabiiis perseveret. Hcec te sentire, hsec te in votis habere, com ab ore tuo, non sine maxima jucnnditate perceperim, tuaque gesta ad hoc unum pertingere videantor ; enixas preces ad te efTundere non dubitavi, ut S. Brunonis opera a me coliecta, ineditis scriptis aucta, adnotationibus illa strata, et suae sinceritati restituta benigne complectaris, tuoque nomine ornari permittas. Vereor tamen exiguitatem meam haud satis dignitati ac sapientite tose responsnram; sed erit magnanimitatis toa^ ve- niam, quam exoro, mihi clementer impertiri ; et hoc qualeconqoe obseqoentis animi mei testimonium habere acceptum. Interim Deum 0. M. deprecor atque obtestor, ut regem parentem tuum, et te, totamque regiam familiam diutissime sospites servet ad Christiani nominis gloriam, ad populorum tuorum feiicita- tem, ad Ecclesise catholicse prsesidium, ad scientiarom incrementum.
Dabam Homse ex coliegio Nazareno Scholar. Piar. Kalend. Sextilibos anno D. 1789.
PROLEGOMENA IN S. BRUNONIS ASTENSIS OPERA.
PROLEGOMENON PRIMUM.
PROOEMIUM. A Brunonem expurgatum, illostratum, et ineditis scri
Absoluta sob auspiciis, magnaque auctoritate, ac ptis auctum eis legendum prsebeam.
beneticentia Pii VI pontiticis 0. M. operum S. CAPUT PRIMUM.
Maximi episcopi Taurinensis editione, coi litterati de scriptis s. brunonis astknsis a mauro MARcnE-
omnes piauserunt, egeruntque grates quampluri- sio monacho casinensi editis, deque sckip-
mas sapientissimo pontiiici, qoi doctis tam praeclari torum testimoniis.
antistitis monumentis ornari Ecclesiam mandave- i^ duo volumina Marchesios S. Brunonis opera
rit; desiderium optim» ejus voluntati obsequendi, distribuit, ediditque Venetiis apud Hrentanos an.
etamor illustrand» patriae me impulit, ut alterius 4551. Horum primum comprehendit commentarios
Pedemontani proesulispervulgata scripta splendidio- in quinque libros Moysi, in Pbalterium, in Canti-
rem in lucem emitterem. Noveram eqoidem S. Bru- cum canticorum, in Job, et in Apocalypsim. His
nonem Astensem Signiae in Campania episcopum prsemittit collector dissertationem suam historicara
commentariorum in utrumque Testamentum, pluri- de S. Brunone, deque ejus scriptis, Huic subsequi-
morumque tractatuum auctorem ; sed vehementer tur disquisitio Philippi Malabayla», monachi Cister-
dolebam tum interpretationes ejus in sacram Scri- ciensis, et congregationis S. Bernardi visitatoris
pturam , tum lucubrationes alias parum feliciter B De ortu S. BrurioniSf canonicatu, et recessu a Casi-
editas huc usque obscuras jacere, atque neglectas. natibus. Tertio legitur Vita ejusdem sancti scripta
Quare operae pretium duxi eas cum melioribus co- a Petro Diacono bibliothecario Casinensi, lib. iv,
dicibus mss. conferre, -et quidquid novi, velperfe- cap. 34 chronici ejusdem coenobii. Qoartom locum
ctioris lectionis comperissem, addere, ut ad suam tenet altera Vita S. episcopi ab anonymo, ut fertur,
integritatem, et nativam praestantiam reMitutae revi- Signiensi canonico in quinque lectiones distributa.
viscant ampiioremque aestimationem obtineant. Ha^c sunt documenta, qnibos lectores soos de gestis,
Hanc igitur provinciam, arduam valde, et salebro- scriptisque S. Brunonis instruit editor praelaudatus.
sam alacriter aggressus sum, sperans rem me fa- Alterum volomen continet 445 homilias, seu sacras
cturum gratissimam his qui sacris studiis delectan- conciones in Evangelia totius anni, sex libros Sen-
tor, quique sancta religionis nostrse dogmata, atque tentiarum, qni sunt sermones de diversis; prffiterea
ecclcsiasticas tracitiones a SS. Patribus, tanquam tractatus De incarnatione Domini , De sacriiicio
a purissimis fontibus haurire concupiscunt, si S. Azymi, De sacramentis, et ecclcsiasticis rilibus, Vi-
PROLEGOMENA.
44
5. Leonis papcB IX, cui additur responsio ad A S. Brunonis, cum plura memoret ab aliis prorras ionem : Cur corruptus status Ecclesix, Insuper omissa.
CAPUT III.
DE CODICIBUS MSS. , QDIBDS NOVA OPP. S. BEDNONIS
EDITIO INSTADRATDR.
Non ausus essem Venetffi editionis S, Brunonis emendationem suscipere, nisi lectione, collationeque optimorum codicum miiii constitisset, eam expurgari, suppleri, perficique posse. Et quidem cum in feriis autumnalibus anno 1785, hac de causa Fiorentiam me contulissem, primas curas impendi in compa- randa lectione V librorom Moysi, qua osus est Bruno cum insigni codice biblico olim monasterii S. Salva- toris montis Amiatse ordinis Gisterciensis in agro Senensi jam ab anno praecedenti in bibl. Mediceam
1 in volumine babentor compendium Yitse tri Anagnide episcopi, et epistolse duse, una ad n episcopum Portuensem, altera ad Paschalem tiiicem.
alia plura ezarasse Brunonem constat ex go scriptorum ecclesiasticorum, quorum testi- . SQO loco subjiciemus. Petrus Diaconus nuper us primus fuit, qui de eo scripsit. lib. xxxiv De illustribus Gasinensibus , eumque insignissi-
et splendidissimnm Ecclesise defensorem , et em appellavit. Post eum de eodem S. episcopo nsi egernnt Sixtus Senensis, Gsesar cardinalis ios, Robertus cardinalis Bellarminus, Natalis
ider, Ferdinandus Ughellius, Aubertus Mira^.us, ^ Laurentianam translato. Hoc de codice clariss. ca-
Albertus Fabricius , Anlonius Possevinus , hilus Raynaudus, Philippus Labbeus, Jacobus ig, Guillelmus Gaveius, Gasimirus Oudinus, )s Mabillonius, Franciscus Gombefisius , Lu- s Elies Dupinius, Augustinus Galmetus, Remi- leiilerins, Dominicus Maria Mansius in notis »1. Fabricii M. et J. Latinitatis, Joannes Ma- 1 adnotat. ad Petrum Diaconum De viris il- us, Joannes M. comes Mazzuchelius , omnes n scriptores Gasinenses, quos si recenserem, Longus essem.
GAPUT II.
CaEPANTIA SCRIPTORDM IN ADNOTANDIS BRDNO - NIS OPERIBDS.
antiunt autem inter se prseiaudati auctores em censn operum S. Brunonis describendo ; iii plura, alii pauciora ei tribuant. Aliqui non I quaedam memorant, quidam nonnuUa ei au-
aliaque falso supponunt. Scripta vero, quse m snffragiis Brunoni Astensi concedontur , cpositiones in Pentateuchum, in psalmos, in 1 Ganticum canticorum, et in Apocalypsim. r etiam auctor plorimarum homiliarum in >lia, et sermonum, sicuti aliquorum tracta-
cum de his expressam mentionem faciat
Diaconus, ejusque sacras conciones suis sub
describat. Verum non satis diiigenter adno-
mt a Petro Diacono singula Bmnonis opera ;
nonicus Angelus M. Bandinius Reg. bibl. prsefectus eruditissimam descriptionem in Ephemeridis Floren- tinis statim publicavit, pluraque de ejus praestantia, et antiquitate disseruit, qu9B ego breviter contraham, nt quanti faciendum sit venerabile illud sac. Scriptars monumentum magis magisque innotescat. Volomen istud ingentis molis est membranaceum in folio gran- diori, quadratis characteribus Romanis nitidissime exaratum, optimeque asservatum, ejusque vetustas a VI Domini sseculo repetitor, cum ex epigraphe ab aliquo S. Gregorii M. discipnlo exscriptnm arguatur. Gontinet autem libros omnes ntrinsque Testamenti, cujus variantes lectiones adnotabimus. Differt autem Q in capitum divisione, quod, ut eruditissimns Joseph M. Blanchinius admonet, et clariss. Petrns Lazzarins in prsef. ad comment. Brunonis in Evangelia, apnd veteres bibliographos usitatum comperimus. Nemo huc usqne in dubium vertit S. Brunonem Signiensem episcopum expositionem in Pentateuchum egisse, cum ipse sua in prolusione fateatur, rogatu Petri AnagnioB episcopi opus illud elaborasse, de quo etiam testimonium perhibent plures mss. codices vel xii seculi, in quo floruit S. Bruno, vel sequentis xiii. Primum codicem, qnem ego ipse cnm editione Ve- neta comparavi mihi suppeditavit supra memoratos canonicus Angelus M. Bandinius, et est membrana* cens in fol. minor. olim. bibl. S. Grucis Minor. in Laurent. Medic. translatus, et exstat in Plut. ix, p. S.
enim commentarium in Isaiam, cujus ipse D ^^ cujus epigraphe legitur : Incipit eoDpositio venera^
fatione ad Apocalypsim meminit; item ex- les siluit in libros Josue, Judith, et Regum is eidem commentatori attributas. Silentio prseterivit pneclaram illustrationem in qua- rangelia, sicut parabolam Salomonis De mu- )rte a Brunone interpretatam. Jacobus equi- Long fere omnes hujusmodi commentarios in » opp. S. Brunonis descripsit , ejusque ex- lem in qnatuor Evangelia testimonio duo- »dicum confirmavit; quorum unus est Bibl. oris Parisiensis, alter bibl. Regii Athsnei msis, quod etiam admonet comes Mazzuche- ^iligentior etiam fuit Remigius Geillerios & Mauri monachus in catalogo scriptoram
bilis Brunonis Signiensis episcopi ; qui codex omni* modam prae se fert integritatem, atque ex eo plnra decerpsi ad corrigendam, supplendamque Marchesii editionem valde opportuna. Duo pariter codices Ga- sinenses mihi perutiles fuere, quorom alter sign. n. 195, alias 366. sec. xii, alter sign. n. 649 , sec. XIII, uterqne membranaceus in fol. charactere Romano descriptus. Ex his copiosam segetem pro restauranda, perficiendaque in novis formis Bro- nonis expositione in Pentateuchum, mihi iiberaliter morem gerens collegit coUissimus D. Thomas Gapo- matins insignis illius coenobii modemns prssnl, ac prsecipue magni habendam censeo aliam fere ez in- tegro restitotam et emendatam qusa tua elegantiay
19
S. BRUNO EPISCWDS SIGNIENSIS.
dootnnay et perspicuiiaie longe excellit commeDta- rium a Marchesio editum. Ad horum confirmaiionem codices tres bibl. Regise Parisien. sigo. numm. 2505, 2506, 2507, commemorabo, qni Brunonis episcopi nomen in fronte deferunt.
Haud minus sollicite codices exquisivi pro confir- manda, et illustranda Expositione A. N. in librum Job; yernm et si plures adiverim bibliothecas, ut cam yeteribus mss. libris hoc opus conferrem, sola bibliotheca Ghisiana non inutilem reddidit soHicitu- dinem meam, cum in ea prceclarum codicem adinve- nerim talibus notis exomatum, ut sufficere possit pro multis. Fuit enim codex iste recognitus a doctissimo Jacobo Sirmundo cam alio codice bibl. Reg. Parisiensis, qaod sua manu in fronte adnota- vit, donoque misit an. 1638, ad eminentissimnm car- dinalem Fabiom Ghisinm, qui deinde creatus Ro- manus pontifex Alexander VII appeilatus est. Godex hic membranaceus ssec. xiv , in fol. minori niti- dissime descriptus S. Brnnonis Signiensis episcopi nomine exornatur, ex quo nonnuUa in meum exem- plar induxi. Paucis nunc egi de commentario in Job; cum alia dictnrus sim in prseliminari admonitione. Expositio in psalmos imperfecta, multisque defecti- bos laborans a Marchesio edita, requirebat, nt nihil omitterem, qaod ad ejus correctionem, et integri- tatem condnceret. Sed contra ezspectationem, nec in Yaticana, nec in Gasinensi bibliothecis reperti fuere codices hujusmodi commentarium continentes; sed vices eorum sappleverant codices duo multo in pretio habendi ; alter Yallicellanus, alter Ghisianus. Ex primo consecutus sum expositionem, quse deest in Marchesio a psalmo lix ad ps. lxiv, a ps. etiam Lxxvii usque ad ps. lxxxii, et mediam expositionis partem psalmi lxx. Esedem lacunse in cod. Ghisiano reperiuntur; attamen valde mihi utilis fuit, cum emendatissimus sit, et aliqoibus in locis cod. Yalli- cellano prsestantior. Alias insuper additiones ab utroque codice acqaisivi , tam pro emendatione lectionis psalmoram, quam pro recta eorum inter- pretatione, quibus constabit Marchesium mendosis, interpolatisque mss. nsum fuisse. Godices autem Valiicellanus, et Ghisianus, qui membranacei sunt, in folio, et ssec. xiii a tribus codicibus bibl. Reg. Paris. sign. numm. 2508, 2509 et 2902, confirman- tnr, sicuti a daobus aliis bibl. Rom. S. Grucis in Jerusalem, imperfectis quidem , sed S. Brunonis episcopi Signiensis nomen ferentibus. Neque omit^ tam mentionem facere de cod. bibl. Med. Lauren- .tiano, quem pro brevitate temporis, quo mihi licuit Florentiee moram facere, aliosque codices consulere Yolui, ot inferius dicam, vix delibavi, aliqua tamen ab eo accepi, cfleteris adnotationibus addenda.
Diutius immorari me oportet in statuenda inter- pretatione super Ganticum canticorum, quae sublata omni controversia, Brunoni nostro ascribi debeat. Ex qno Marchesias inter opera Signiensis episcopi expositionem illam in Ganticum canticomm publi-^ aayii» magna orta est discepiaiio Beaedioiinos scri-
A ptores inter, et Dominicanos. Gomperta est ei viris inveterata opinio, D. Thomam Aquinaten in monasterio Gisterciensi Fossse Novse decum monachorum iilorum precibus Ganticum canti explanasse^ cujus commentarius inter opera ej sancti doctoris jussu S. Pii Y Romai edita a insertus fuit, iterumque recusus in altera ec Veneta apud Galterium anno 1745, tom. XII. pnblicum deductis, com palam fieret Marchesi positio, qui scilicet Brunoni Astensi tribuerat, S. Thomse Aquinati germanum opus asserel partes ejus cepit Angelus de Nuce auctor Ben nus in notis ad chronicon Gasinense lib. iv, a Innititur prsecipue aucloritati duorum codicu sinensium, quorum alterum vetusiissimum di
B ornatum epigraphe : Brunonis in Canticum c< rumf alterom recentiorem fatetnr sdec. nemp cujus in fronte adnotatum est : continet Exposi S, Brunonis in Canticum canticorum, Erasmos Gattula in Republica litteraria satis notus Mar* et Nucei opinionis defensorem se fecit in H Gasinensi sseculi vii, p. 383 et seq., contem S. Brunonem Signise episcopum commentarii parentem agnoscendum. Gum hujusmodi ci yersia penderet adhuc ex iypograpljio Joan., Pasqualis Veneti an. 1750, prodiere disserta clarissimi viri Joan. Francisci de Rubeis 0. gcstis, et scriptis, et doctrina S. Thomoe Aqu In his &d trutinam revocat momenta scrip Benedictinorum, qui satis tutain suam sente arbilrantur; et invicte probat, neque S. Bruc Astensem, neque D. Thomam interpretatioi operam dedisse. Observat enim maximam codd diversitatem , cum aliqui , ui antiquissimu brianensis, Ajmoni Alberstatensi, alii Remigi iissiodorensi, aiii etiam Gassiodorio laudem operis iribuani; in hac tanta mss. Godd. discr tia , nihil certi statui posse affirmat. Appai ante studio eruditissimi Joannis Garetti coi S. Mauri Rotomagi , an. 1679 , renovata of Gassiodorii editio, in qua juxta plurimorun nionem commeniarium in Ganticum canticorui ejus nomine volgaium ei ascribit. Sed in praefi multis rationum momentis probat opus illuc
0 siodorio haud esse nuncupandum. Horum' pri esi, quod diversis in locis alferiur S. Gregorii pnpsertim super Evangelia, cujus illustrationeD egit, nisi postquam summus pontifex creatus quod contingit anno 590, quo jam ad minus ani eflluxerant a morte Gassiodorii, non amplius s stitis inter vivos an. 575. Secundo, hic commenl in sacrum epithalamium a Gassiodorii stilo, et 1 scribendi plurimum differt. Teriio, de hoc trs ne verbnm quidem habei idem Gassiodorius in fatione ad librum De ortographia^ ubi libros o a se exaraios recenset. Quarto , sacrse Scri( lectio non est juxta vulgaiam translationem, prselaudaius commentator semper osus videti ciBteris suis scriptis. Tandcm opinalur Gai
PROLEGOMENA.
18
BntariQm hunc, compendinm, et epitomen A nplioris tractatus super eudem librum Can- aticorum, qui sub nomine S. Isidori Hispalen- tur in volgus. In hac tanta opinium diversi- Iruno noster laude expositionis in sacrum tamium caraisset, quamvis ipse apertissimis
illam egisse fateatur. Caninicis Senensibus, prsef. ad comment. super Apocalypsim, cum
et ipse qualiscunque canonicus victitabamj i canticorum, pro ut potui, exposui ; nisi cla- iis Joannes Lamius in catalogo codd. mss. bibl. dianse descripsisset volumen, in quo exstat nodi Brunonis explanatio, atque de ea etiam len dedisset. Hoc de codice mentionem faciunt iimus Dominicus M. Mansius in notis ad Fa- bibliothecam, et Remigias Geillerius tom. XXI, ^ Histor. sac. Script. Ee autem tempore, qoo, i, jFlorentiffi versabar, humanissimus Riccar-
bibl. prsefectus Franciscus Fontanius hnnc irum codicem' mihi concessit, non tam ut con- m, sed ut exemplar ab eo educerem ; de quo ibjiciam. Imprimis est membranaceus in foL i signat. n. vi Plat. K. ordin. iii, atqae in
legitur, codicem illum, clariss. Benedictum Lum Flor. Histor. possedisse. Nitidissime us inspicitur, et ad ssec. xiii referendus. Se- y continet coUectionem plurium commenta- n super eumdem librum, qui ita describantur. inslatio de tractatu Origenis in epithalamicis e S. Hieronymo. 2. Expositio in Canticis can- n auctore Origenej et interprete Rufino pre- " 0. 3. Expositio B. Ambrosii episcopi super Can- jnticorum ex Ubris ejus collecta, 4. Expositio nticis canticorum, auctore S. Gregorio papa. Tpositio de muliere forte^ auctore domno Bru' yignino episcopo. 6. Expositio in Cantica canti- ; auctore eodem. 7. Epistoloa quatuor auctore . Gum igitur pateat coUectoris mentem fuisse puos divini epithalamii commentatores uno line complecti, non est ambigendum eum unonem nostrum verum illius expositionis pa- a novisse. Idem etiam scribendi genus Bruno- t)prium, et carmina diversi generis juxta iliius s gnstum, qnibus auctor speciosiora divini i, et sponsae colloquia complexus est, certum ^ aentnm prop.bent, et hunc commentarium Bru- n scripsisse.
c sunt ergo opera S. Brunonis Astensis, quse in prirao volumine continentnr : scilicet Expo- les in Pentateuchum, in librum Job, in Psalmos, Gantica canticorum, cui prjemittitur explanatio K)l8e De muliere forto ; utraque inedita. Quoe *sant ejusdem scriptoris opera, pro secundo aine resbrvamus , qnod quam primum in n emittere Deo dante vitam, speramus; et de uidquid prsemonendnm erit satis lectoribus fa- iis.
CAPUT IV.
BB SCRIPTIS S. BRUNONIS DEPERDITIS.
Inter scripta S. Signiensis episcopi, quee dolemns amissa, prcecipue commemoranda est Explanatio ejus in Isaiam propbetam, de qua hisce verbis testi- monium prsebet in pra^fatione ad Expositionem snper Apocalypsim. A/ite hanc, inquit, prophetarum no' bilissimum Isaiam^ rogatu Damiani venerabilis abbor tiSy satis compendiose^ dilucideque disserui. Quid vero pro eo commentario obtinendo egerim dicam. Legeram, apud Jacobnm leLong,manuscriptumillud existere apud Garthnsianos S. Bartholomsei ad Anagniam. Non Anagniffi, sed Trisulti non longe ab Aletrio exstat coenobium illud Garthusianorum. De- siderio igitur incensus pretiosi illius monnmenti acquirendi, coUegam menmXlementem Porrum in collegio Aletrino rethoric^e professorem rogavi, ut ad monasterium Trisulti se conferret, atque bi- bliothecse codices mss. recognosceret. Morem mibi gcssit eximius ille vir, sed infructuoso prorsus itinere. Rescripsit enim mihi xvi Kal. Junii 1786, nullum omnino codicem illa in bibliotheca superesse : dictumque ei a seniore monacho, olim prsesidem quemdam Neapolitanum Neapolim ad Garthnsiam S. Martini omnia mss. volumina transtulisse. Hac de re sermonem habens cum spectatissimo prcesule Dominico Goppola sac. congr. Rituum a secretis : ipse pro sua singulari comitate, stndioqne in omnem ecclesiasticam eruditionem, mihi patrocinium suum pollicitus est, ut in codicibus mss. bibl. S. Martini Expositio iila in Isaiam S. Brunonis inquireretur. Illam autem provinciam dedit D. advocato Xaverio Matthaeio in litteraria republica notissimo. Amieo monacho Garthusiano usns est Matthasius, qui nihil omisit, ut scriptum illud episcopi Signiensis e late- bris eruerct : sed eruditus monachus nequicquam tempus, et iabores insumpsit ; quemadmodum fassus cst in epistola typis Neapolitanis anno seqnenti edita, eidcmque D. Xaverio Mattheio nuncupata ; de qua alibi agcndum erit. Interimcumad plures ami- cos meos Brixise, Novariae, Vercellis, Mutinse, Me- diolani, Gasini commorantes litteras misissem, ut in bibliothecis, et archivis nrbinm illarnm ea expo- sitio in Isaiam detegeretur, omnium responsio affir- mavit, incompertam esse, et deperditam reputari. Me spe aliqua recreaverat Philippus Amedeus Millo eccl. metropol. Taarinensis canonicns, et in stndiis sacris valde versatns, qui iii Kal. Jnnii ejusdem anni 1786 mihi respondit, forsan commentarium S. Brunonis in Isaiam repertum iri Gatan®; cum Arnoldns Wion monachus Duacensis in opere, cui titulus Lignum vitse lib. T c. 8 adnotet, se habuisse quidem ms. opera S. Brunonis inter quoe praelandati commentarii meminit, sed codices illos, ait, amici- tiae ergo dono dedisse D. Gonstantino monacho Bene- dictino Gatanensi. Gatanam missae fuernnt litterse, et qnoesitum, an exstaret adhuc illa Brunonis expo- sitio in Isaiam ; sed responsum fuit D. abbati ^asi- nensi Thomee Gapomatio a D. Philippo M. Heman-
i9
S. BRUNO EPISGOPUS SIGNIENSIS.
10
nandez monacho Idibos Decembribus an. 4786, mo- A yerbis, ettitalus, etquffistiones illffi impressA f ueriiit
nasterii illius bibliothecam multis refertam mss. codicibus in vehementissimo terrsemotu ann. i693 penitus interiisse. Tandem vix mihi licuit, ad bibl. Vaticanam, nnmero, et raritate codd. mss. omnibus anteferendam accessi, certa spe dactus, me in ea scripta Brunonis Signiensis repertarom, qoi sua cetate tam celebris fuerat, et qui praeclara Ecclesise RomabfiB munera obiverat. Yerom et si aiiqua, ut commentariam in Apocalypsim , opasculum De mysteriis, etc, et sex libros sententiarum videre obtinuerim, de reliquis S. Brunonis opp. nihil aliud exstare dictum est. Inter deperdita ejus scripta simi- liter referam primam ejus illastrationem in Psalte- rium, de qua ipse loqoitor in prsBlimiDari admo-
inter opera YeD. Bedee edit. Basilese per Joannem Hervigium an. 1563, tom. VII, col. 357, earum Signiensem episcopum auctorem dicere, quamyis nonnulla ei faveant testimonia, non audeo. Plurimum apud aliqoos valeret aoctoritas aaonymi scriptoris Signiensis Vitse S. Brononis, qui inter ejus opera Ezpositionem quamdam in libros Regum recensuit, his verbis : Non solum quinque libros Moysi spiri- tualiter exposuit, vdrum etiam Psalterium, Uaiam prophetamj Regum libroSj Job quoque, etc. Nec levis
. momenti haberi poterit saffragium doctissimi cardi- nalis Sirleti, a quo cum de mandato Gregorii XIII anno i584 approbatae fueriat lectiones proprise S. Brononis recitandse in secuodo noctumo die
nitione ante secondam psaimorom Interpreta- R festivo eiusdem sancti, et in eis fiat mentio de com-
tionem ; item commentariom super libros Josoe, et Judith, quem Petros Diaconos, et alii scriptores ei aiserunt.
CAPUT V.
DE SCRIPTIS DUBnS S. BRUIfONlS.
In codice Valicellano G. xii, a quo exscripsimos Ezpositiouem Brunonis soper Psalmos, ejos nomine insignitom invenimus p. 125 opuscalum, cujas titu- lus est QusBstiones super libros Begum. Sed comiisdem
mentario ejus in libros Regum, non sine matoro hojusce rei judicio id Sirletam asseruisse nemo dubitabit. His accedont suffragia Jacobi le Long, Augustini Galmeti, et alioram, quifvalde probabilem hanc sententiam reddant *, sed nisi potiora affulgeant argumenta, semper licitom erit cuique dabitare, Branoni an Bedas opuscalom illud sit ascribendum. Item dubise sunt plures sacrse conciones eidem
S. episcopo attribotffi.
PROLEGOMENON SECUNDUM.
DB
probat id serias contigisse) S. Gregorium Turonen- sem in Galliarum ecclesias intulisse. Secundo, eos
movet eetas utriusque Brunonis, nempe circa linem
Jam diximus lectionem quinque libroram Moysi, ^ xi et initium xii sseculi , quamvis Brono Herbipo-
CAPUT PRIMUM.
TRANSLATIONE SACRARUM SCRIPTURARUM QUA USU8
EST S. BRUNO.
ut habetur in Expositionem a Marchesio edita in ali- qoibus vocibus differre a contexto antiquissimi co- dicis, olim monachorum Gisterciensiam montis Amiatse, qoi est juxta versionem veteris Italse, ex interpratione LXX virorum. Hoic versioni confor- mantur reliqui sacrarom Scriptaruram libri a Bru- none interpretati. Sed aliter res se habet circa Psalteriom, in cujus duplici translatiooe commenta- rios elucubrasse ipse testatur. Cum adhuc adolescen" tultis essem, ait in prsef. ad Psalterium , easposui Fsalterium secundum aliam translationemf quse vide- Ucet translatio pluribus in locis tantum differt ab hac anslatione, qua Romana utitur Eccksia, ut nullo-
lensis aliquot annis ante Brononem Signiensem ex hac vita migraverit. Tertio, multo magis ilios per- suadet ortus, et edacatio Brunonis Herbipolensis, qoi prioceps natos, et educatus (patruelis enim fuit Gonradi II imperatoris), vix credibilis est in eo talis, tantaqoo divinorum librorum scieatia, ut eos iater- pretari valuerit. Dissentit tamen ab eis Joannes Trithemius, qui Brunonem Herbipolensem plurimum commendans, ait : Ex antiquorum Patrum scriptis pulchram expositionem totum in Psalterium egisse, Hujusmodi testimonium a validissima ratione com- probator ; siquidem , quamvis commentarios ille brevis sit, et compendio similis, nihilominus succo
modo secundum illiui expositionem hsec translatio in- d plence, solidaque SS. Patrum doctrina interpreta-
ieUigi posiit, Ex quo autem Petrus Diaconus Gasi- nensis scripsit, primum Brunonis commentarium instructom fobse super versionem ab Ecclesia Gallicana in usu receptam, opinati sunt aliqui eam esse, qoam sub nomine Brunonis Herbipo- lensis vulgatam habemus, studio Joannis Gochlsei, qoamque Lugdanenses tjpographi inserueront in tomum XVIII, pag. 65, bibl Patrum. Ha- jusce sententise patroni permoti videntor : pri- mum, quia translatio , quse a Brunone Herbipo- lensi fertor illostrata, vere est secundom Galli- cance Ecclesise lectionem, quam Valafridus Strabo De rebus ecclesiasticis cap. 25, asserit (refra- gante tamen Joanne Mabillone, qui de re liturgica
tiones illse videntor, ut non specimen studiosi ado- lescentis, sed diutumi laboris, consummatfleque sapieatiee fructum prse se ferant. Firmior etiam red- ditur senteotia hsec ex Joanne Gochlceo, qai in pr^s. et idem Psalterium refert in bibliotheca ecclesise Herbipolensis asservari adhoc Ubrum hujusce com- mentarii tempore ejusdem auctoriSj insigni scriptura sumptuose deseriptum, et S. HiUano Herbipolensis Ecclesiss prsecipuo patrono dicatum. Editus autera fait sancti Brunoois Herbipolensis episcopi commen- tarios in psalmos Norimbergse, an. D. 1480, valdeque rara est hujusmodi editio. Gam autem tam gravia, tamque perspicua sint haec rationum momenta, neminem hunc commentarium Brunoni Signiensi.
PROLEGOMENA.
n
Herbipolensi adjadicatnram arbitramur. His- ratis de prima Brunonis nostri expositione in dos, quam nondum e iatebhs erutam fatemur, lam, a Marchesio editam animadversiones no- conyertemus. Et quidem primo agendum erit inslatione ; cum ab eodem Brunone habeamus lentarium illum elaborasse secundum transla- m, qua Ecclesia Romana utebatur. :imos ergo Psalterium Romanum, quod nunc i canitur in basilica S. Petri partem esse ve- simae versionis Biblise Latinis traditse ez ver-
ab Hebraico contextu in Grsecam linguam a aginta Interpretibus ; qoa3 versio vetns Itala, mmunis, ac etiam vulgata appellabatar (i). n cum multa librarioram menda in illam lalionem irrepserint, S. Damasus Romanus fez S. Hieronymo illam corrigendam dedit;
eruditi homines contigisse putant anno 382, lo ipse loquitur in praef. ad Psalterium. Psal- t, inquit, Romas dudum positus emendaram, et
LXX InterpreteSj licet cursim, magna tamen ex
correxeram. Reversus autem Bethlehem Hie- nns, inUantibas apud ipsum Paala, et Easto- matronis Romanis, alteram edidit Psalterii idationem ; quQd TpraecedenSt ut idem ait, rursum orum vitio depravata legebatur ; et plus aniiquus
quam nova emendatio valebat. Hoc Hieronymi ad annum 390 referunt. Adhuc tertio de psal- m correctione benemeruit Hieronymus; tunc io comparatis cum Graeco contextu Hebraicis ainibus, consuUisque gentis illius doctioribus, ctiorem Psalterii, aliorumque divinoram libro- lectionem reddidit. Hsec ut certa, firmataque nymi auctoritate habenda sunt. At non aaque ratam est, utram Psalterium Romanum, de igimus, desumptum fuerit ex prima emenda-
facta sub Damaso, an ex secunda in sucessu ehemitico diligentius peracta. Ex duobus ta- momentis conjici posse videtur Romanam Ec- m psalmos secundum priorem correctionem lisse. Primum, qaia illud auctores omnes par- vetustissimae Italse fatentur. Alterum, quod 0 noster ait, pluribus in locis translationem
differrc ab altera translatione, quam juvenis c illustravit; ut nullo modo secundum illius itionem haec iranslatio intelUgi possit. Hsec dif- tia profecto constat, si Petri Diaconi, quam . indicavimus, sententia admittatur, scribentis im Brunonis expositionem psalmoram esse dum lectionem Ecclesiae Gallicauie. Quae autem ijusmodi lectio ex Psaiterio discimus a Bru-
Herbipolensi iilustrato ; ubi asteriscis, et obelis Qtes lectiones ex contextu Hebraico, et ex iotionis versione adnotatae suut, quod actum t a S. Hieroaymo. Ilis accedit. Ven. BedsB ritas, qui iu praef. ad comment. in psalmos as-
translationem in Galliis usitatam ex con-
Vid. dissert. Antonii Martinetti De Psalt. Ro- > Romee editam an. 1745, nec non opus eruditis-
A textu Hebraico prsecipae desumptam. Itali vero psalmos secundum LXX. Interpretes in Latinum red- ditos, et juxta secundam Hieronymianam emenda- tionem recitabant; prseter quam Ecclesia Romana, et Mediolanensis, quee antiquum Psalterium reli- nuerunt. Ex illa autem accuratiori emendatione prodiere psalmi, qui in Vulgata Biblia leguntur; quique multis in vocibus, nominibus, et intnrpun- ctione cum psalmis antiquioris transiationis non concordant. Et quamvis S. Pius V universis Eccle- siis prsecepisset, ut psalmos juxta emendatiorem lectionem recitarent, attamen Romanse basilicae Sancti Petri, atque Ecclesine Mediolanensi indulsit, nt antiquo Psalterio oterentur. Nec quidquam etiam immutatum est a pontificibus Sixto V et Glemente
Q VIII, ex quorum curis summopere commendandis post alteram divinorum librol^um expletam emen- dationem, prodiit Biblia, ita in fronte inscripta : Bi- blia sacra Vulgatx editionis; Sixti V, P. M,, jussu recognitaf et Clementis VIII auctoritate edita. Cum igitur Brunoni nostro, ut ipse testatur, incompertum esset, an aliquis alius expositioni psalmorum tantse antiquitatis studuerit; e contra maltos esse, qui de posteriori lectione meraerint, seiectis aliarum di- vinarum litterarum auctoritatibus eam adornavit; Optine enim noverat commentarios Hilarii, Am- brosii, Angustini, Cassiodorii in psalmos, eorumque eruditionem plurimi facere ostendit; nihilominus dixit, sperare eos, qui utramque expositionem com- paraverint, non superfluam hanc alteram judica-
^ turo^. Rogatus igitur, ait in memorata praefat., ab amicis meis, praecipue a Peregrino venerabili ab- bate^ dedi operam, ut haec quoque sicut illa propriam habei^et expositionem. Quam qui totam ex ordine dili' genier legerit; scio, non judicabit esse superfluamj facikque intelligere poterity quanta distantia sit inter primam, et secundam hanc interpretationem.
CAPUT II.
DE PSALMORUM INTERPRETATIONE.
Explorata l^uc usque Psalterii lectione, quam Bruno suis commentariis illustravit, de ratione suse interpretationis modo agendum est. Versatissi- mus, ut erat sanctus episcopus in sanctarum Scriptu- rarum scientia, non ignorabat qua: secundum litte- ram, et quse secundum spiritum in figuris intelli- genda erant. Plnra enim Israelitico populo prsecepit Deus, quoe aliter intelligi nequeunt, ibi est omnino secundum litteram ; plura etiam et gesta, et scripta sunt, qu8P, ut inquit sanctus Augustinus, serm. 401 De temp., typus et imago erant futurorum. Quare dixit Bruno in expositionc cap. xxii in Job, pag. 262, col. i, non esse quaerendam allegoriam in his, quffi sensum ipsis verbis perspicus profernnt ; et e contra vitium esse, velle litleraliter accipere, quse in metaphoris, et allogoriis contecta exhibentur : Non enim minus^ inquit, vitium est, in his, qxm ad liiteram intelligenda sunt, allegoriam quxrere, quam
simi priBsalis, nunc S. R. E. cardinalis Stephani Borgise de Cruce Vaticana, cap. 7, pig. 69.
D
S. BRUNO £PISGOPUS SIGNIENSIS.
ea, qu» dllegorice intelligenda sunt^ ad litieram tan' A quse S. Hilarias Pictayiensis sapientissime scripsit ^
tum ve/^e interpretari, Luculentias mentem suam S. Antistes aperit, quibusque regulis se conformare yelit, declarat in comment, ad cap. vii lib. Numeri, pag. 177, col. 2. I6i, ait, allegorium necessario esse quserendam, ubi littera juhet^ 'oel quod inutile sit^ vel quod omnino caret ratione, Quoties ergo sacrse Scripturse aliqua jubent, qu<e ex littera nihil utilita- tis indicant, aut non patet ratio, cur hujusmodi mandata tradantur; ne yerbum divinum frustra scriptum, aut otiosum habeatur pro metaphoris, et allegoriis accipienda sunt, sub quibus mysteria, et veritates aliquse continentur. Plura enim ez. gr. in Levitico, et in Numeris a Deo prcccipiuntur, quoe si quis ad litterse sensum usurparet, nihil ad spiritualem
initio ezpositionis in ps. cxxv : Nisi essent, inquit, in psalmis qusedam tales prophetiaBf ut in res, atque in homines eorum temporum non convenircnty profecto auderent multi in psalmis nihil spiritualiter dictum existimarej putarentque nos commentitias, et emen' titias interpretationes inquirere, quibus videremur altius nescio quid, ac profundius intellexisse ; perinde quasi nos sensui nostro, ea quae scripta sunty sensum diligentis f et sollicitse intelligentisB consequamur, Dixerat ante idem S. doctor in psal. cxli. Nihil in psalmis nisi propheticum agnoscimus. Docet ergo S. Hilarius psalmos non ad litteram accipiendos, sed quffi in eis prophetice, et ligurate dicta sunt altiora comprehendere, ac significare, si sublato verbornm
profectum tradi censeret; neque subest ratio, cur ita ^ velamine mysteria abscondita proferantur. Stabilita
ordinata sint. Quid enim confert ad divinum cultum, quod aliquee animalium species in sacriiiciis Deo olTe- rendis immolari jubeantur; aliorum vero immolatio interdicatur? Nisi quia non res, sed earum significa- tiones voluitDeus,ut intelligerentur ; et Judsei, quibus tanquam signa, et symbola data fuerant, ex propo- sitis similitudinibus spirituales cognitiones eruerent. Quid vestimentorum summi sacerdotis .tam accurata descriptio ? Quid tam diversa, tamque pretiosa taber- naculi ornamenta? Quid tot ritus, et cseremoniee in agni Paschalis sacrificio, in libaminibus, in oblatio- nibu8?Nulla alia ratio profecto reddi potest, quam quod illa omnia figuras, et similitudines exhiborent
ergo ex Hilario allegoricarum interpretationum convenientia, et utilitate; occnrrere debemus his, qui Brunonis interpretationes singulares, etviolentas dicunt. Allegoria, quam rhetores continuattm metaphoram vocant, qusedam est similitudo, et comparatio unins rei ad alteram propter quamdam relationem ad ipsam. Dum autem res aliqua alteri comparatur, plerumque non comparatur quoad omnes ejus proprietates, sed quoad aliquas, vel quo- ad unam tantammodo. In metphoricis locutionibtis, inqait S. Thomas, non oportet attendi similitudinem quantum ad omnia, sic enim non esset similitudOf sed rei veritaSy 3, p. i, q. 8, art. 4 ad 4. Satis profecto
earum rerum, quse novo in foedere reveianda erant; p est ad similitudinis rectitudinem, si ea in re, quse
cum divinus cultus, et vera religio umbratili sublata, illuxisset. lUa igiiur^ ut cum Augustino loc. cit. loquar, in Judaeis figurata, in nobiSj gratia Dei donantCf completa sunt, Unnm instar omnium pro- feram Brunonis commentarium super illa verba cap. 11 Levitici, p. i28. c. 2. ; Anima cum obtulerit oblationem sacrt/lcu DominOy simila erit hujus oblatio : fundetque super eam oleum, etc. c Haec autem, inquit, simila de illo frumento facta est, de quo Salvator noster ait Joan. xii, 24 : Nisi frumentum cadens in terram mortuum fuerity ipsum solum manet; quod quidem Judseorum molis contritum (de quibus dicitur, molas leonum confringet Dominus) congrue Christi significat passionem. Hanc autem anima
sumitur tanquam unus ex terminis comparationis, adsit ea proprietas quam in altero termino conspi- cimus, ad quam similitudinem, et allegoriam deferi- mus. Jam vero illa una proprietas, quas in compara- tione duorum terminorum sumitur, quamvis per se ipsa clara non sit, et omnibus evidens; attamen si illa existat, recte ad alium comparationis terminnm transferri poterit. Hinc ergo nascitur judicium de allegoriis, qua» existimantur proprie, vel improprie deductfle ; si nimirum legentium menti, aut facile, aut nimis difQcile, aut nuUo modo appareat termi- uorum relatio, ex quadeducitur allegoria. At si has propter rationes eliminandse essent allegoriae sacro- rum interpretum ; jam quis non videat, improbandas
olfert, id est aliquis homo bonus, et spiritualis, et jj quoque esse ipsius Christi doctoris nostri interpreta-
. •_ • ____._:. _^^^IX.. .. ^^l.aa.AoA^» . . .. ^ . • l" •»• • 1. 1_A-.— _-& I_ __
quimagisanimee, quam corporis sequitur voluntates; quoniam corde contrito, et spiritu contribulato Ghristi passionis recordatur. Fundit autem oleum desuper, Ghristi pietatem, et misericordiam admi- rans ; qui dum a Judeeis crucifigeretur, oleum tamen pietatis, et misericordiffi effundens a misericordia non cessabat. » Ex his patet ratio vel methodus, qua suas interpretationes prosecutus est Bruno, nobisque viam aperiunt, ut censuras praecipuc contra com- mentarium in psalmos illatas diluamus.
GAPUT III.
DB CKNSUaiS ADVEHSDS PSALMORUM LNTERPRBTATIONEM
S. BRUNONIS,
Hic statim pne ocuiis habere optamus, lectores.
tiones? Spinas enim divitias interpretatus est in ea parabola, in qua pro divitiis indicandis spinas posuit. Divilia; porro delectant, spinoe pungunl doloremque excitant. Qaid magis importunum, quin imo et contradictorium videtur; si in his tantum spinarum, divitiarumqae proprietatibus, quae in omnium oculis primo aspectu incurrunt, relationem similitudinis consislere velimus? Nihilominus Christus spinas appellavit divilias, ob aliam secretiorem rationem, quam S. Gregorius M. hom.' 15 in Evang. Lucee cap. VI, quae legitur in Sexagesima, adducit, inquiens : Quia divitiae cogitationum suarum punctionibus mentcm lacerant ; et cum usque ad pcccaium pertrahant, quasi inflicto vulnere cruentanf, Si ergo Christus Dominus
15
PROLEGOMENA.
26
ttsns est his metaphoris, qnas difficiliores appellavero, A ob secretiorem rationem interfiguram, et figaratam, eoQsequens est, ot a SS. Scripturaram indole hoc metaphorarum genus non abhorreat ; ac proinde nec a recta Scripturas interpretandi ratione alienas esse : illas interpretationes, quse parum obvise, atque in aliqaa obscuritate involutse videntur. Praeterea ex qao idem S. Gregorius docet, ipsum Ghristam Domi- num nostram ezponere dignatum esse, quod in para- bolis docebat ; nec tamen per se ipsum omnia ezplanare voluisse ; id egisse ait, ut nos quoque his figurarom interpretationibus studeamus, et osten- damos sacras litteras sub metaphoris; et allegoriis ctems yitfle documenta complecti.
Qofle hactenus diximns de universis Scriptaris interpretandis, et ad allegorice regulas conformandis, ° pecniiarem locum habent in psalmis, ez quibus nonnulla ez. gr. subjiciemus. Imprimis secundum litteram nuUo modo intelligi potest illud ps. vi. Sana me, Domine, quoniam conturbata sunt ossa mea, Non eoim proprium est ossium, ut conturbentur, com sensu onmi careant, sed per allegoriam, ossa, juxta Branonis interpretationem, pag. 309, c. i , prsecipuas ▼irtates, fidem nempe, spem, et charitatem sigai- ficant ; qaibos anima Ghristiana regitur, ac sasten- tatur. Similiter in psalmo vii, legitur de Deo : Arcum iuum tetenditj et paravit t{2um, et in eo paravit vasa mortis. In his etiam verbis allegoricis sensus spiri- taalis est requirendus ; quoniam Deus neque arcum, neque sagittas ezercet ; ideoqae ntramque Testa- q mentum interpres noster designari putat, p. 3i2, c. % qaoniam illa vitam bonis, malis autem mortem promittunt. Item in ps. ix ubi Propheta dicit : Qui exaltas mede portis mortis ; docet Bruno pag. 315, e. 2, heereticos et peccatores portas mortis reprse- sentare, a quibus justi misericorditer a Deo liberantur. Neque dissonans videri poterit illa expositio in ps. xvii prse fulgore in conspectu ejus nubes transierunt. In his significari apostolos ait idem commentator, quorum docamenta para, et sancta per universam mundum propagata sunt. Dizerat etiam saper illa verba Job cap. xzzvii : Et nubes spargunt lumen suum, pro lumine nubirm doctrinam in Scripturis sanctis reconditam esse intelligendam pag. 285, c. 1. Sezcenta alia afTerri j% possent ez psalmis apposite, et non violenter inter- pretata ; sed prosequi in his modum faciam» ut aliqua etiam de nimia allegoricarum interpretationum frequentia dicam, quod est alteram accusationis caput in nostram commentatorem.
Ne gratis id asserere censores isti viderentur, oporteret, at ostenderent Brunonem canonem illum ezcessisse, quo dizit : « Non minus vitium est, iu Lis, qus ad iitteram intelligenda sunt, allegoriam quserere, quam quse allegorice intelligenda sunt, ad litteram velle interpretari. » Quomodo ad litteram exponent hsec ps. lzxi. Stiscipiant montes paccm popiUo, et coUes justitiam T Nisi ut explicat S. Bruno pag. 4S0, c. \, nempe in montibus, et collibus
apostolos, et doctores intelligi, qui cceteris omnibus eminent, et pacem, id est Filium Dei pacis aacto- rem, ejusque justitiam accipere digniores sunt. Similiter in eodem psalmo v, i6. Et erit firmamentum in terra : quomodo firmamentum, id est coelum, qaod est super terram, in terra esse poterit ? Inquit S. episcopus p. 452, c.l, c Firmamentum vocatur Dominus, quia in ipso est sol, et lana, et stellarum omnium pulchritudo. Et quidem ipse estfirmamen- tum in terra, quia in ipsa firmata, et fundata est Ecclesia". » Qaspdam etiam secundum litteram, et se- cundum allegoriam explanavit idem S. doctor, ex qui- bus ex. gr. afferam iilud ps. lxxv. Ibiconfregit comu, arcum^ scutum^ glad^nm, et bellum, Litteraliter dicit, intelligendum esse excidium Assyriorum exercitus ab angelo Domioi una nocie interfecti ; spiritualiter vero designari omnia diaboli arma, ejusque artes omnes contra Ecclesiam a Ghristo confractas, atque deletas, pag. 461, c. i. Ex his alia colligi poterant, qu(c supervacaneum est recensere; cum eadem perspicuitate, et utilitate conditi sint reliqui ejus commentarii, in quibus, dissoluto figurarum vela- mine, divinitatis arcana, sanctioraque documenta tradidit S. episcopus, et reseravit.
Gui enim noa subvenit monitum a Ghristo datum apostolis, quibas dixit Luc. cap. viii : Vobis datum estj nosse mysterium regni Det, cseteris autem in para- boliSy ut videntes non videant, et audientes non in- telligant. Hinc docet A. N. admirandam esse divinam sapientiam, quse paganis, et Judseis incredulis mysteriorum divinorum cognitionem denegavit, et non nisi in parabolis, figuris, et eenigmatibus locu- tus est eis ; quatenus populus erat durse cervicis, et traditionibus Abrahse, quas jactabat, maxime ad- dictus. Apostolis ergo, eorumque successoribus episcopis, et doctoribus datam est nosse mysteria regni Dei, ideoque ab his suscipiendse sunt inter- pretationum doctrinae, non a sapientibus sseculi, de quibus Propheta ait ps. lxix. Peccatori autem dixit Deus : Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum ? Ab illis, inquam, quos, ut ait apostolas I Gor. xii. Deas posuit in Ecclesia doctores, et ut alios docerent, dedit eis scientiam, et intellectum ad penetranda arcana coe- lestia, et ad omnia vitae seternse mysteria aperienda. Illi autem tanto majorem sibi vindicant existima- tionem, quorum missio in Ecclesiam, et vitae sancti- tas maxima in commendatione fuit, et in signis mnltis illuxit. An vero Bruno nnus ex his reputari debeat, prodigiis confirmata ejus electio ad episco- patum, et plura dum viveret, et post obitum, ab eo patrata miracula dubitare non sinunt,
Opponunt etiam, Branonem Hebraicarum vocum sensum non satis proprie iuterpretatum. Sed id facile dilaitur, ex consensu interpretationam Bru- nonis cum Aagustino, Gassiodorio, et Beda, qnos omnes errasse, stultum esset affirmare. His enim Hieronymum, qui de his vocibus interpretandis pecuiiarem traclatam scripsit, consuluisse creden-
27
S. BRUNO EPISGOPUS SIGNIENSIS
28
dam est ; qaare, si eorum vestigia secutus est A. N., A a recta ioterpretatiooe looge non abiit. Qaibus vero parum utilis visa est Brunonis expositio in Psalmos, snfficit responsum ab Aagustino datum de Trinit. lib. i,c. 3,cuidam ei detrahenti, quod in publicum ferret, qua^ ab aliis jam tractata, et exhausta fuerant. Dixit enim non libros omnes in omnium manus pervenire, et quamvis per totum mundum dispersi forent, tanto majorem splendorem, firmitatemque accedere veritati, quanto a plaribas scriptoribus, praBsertim doctis, et sanctis asseratur. Sed inu- tilis haberi nequit multiplex divinarum Scripturarum interpretatio, quod pluribus refulgentibns radiis saperipsas, mysteriis^rebusque sublimibns plenas, earum intelligentiam facilius assequamur. Unum ^ superest, scilicet, ut respondeamus iis, qui ab oetate in qaa vixit sanctus Bruno, eum panci habendum
rationem petunt. Miror equidem verti in detrimen- tum honoris tanti viri, qnod ad singalarem ejus gloriam celebrandum est. Quid enim laudabilius, quam probari cum sui temporis infelicitatem, hoc est, optimarum disciplinarum, bonarumque artium omncm pene jacturam proprio ingenio, studioque superasse, et ita se erexisse, ut de sacris Scripturis, deque theologicis doctrinis prseclari scriptores optime meruisse fateantur?Nom ne co8Bvi, aut paulo superiores Brunoni nostro fuere Petrus Damiani, Anselmus Cantuariensis, Ivo Carnotensis, Bruno Carthusianas ? Si ergo eorum opera in pretio haben- tur, et Ecclesia traditionem sacrorum dogmatum, ab his, continuatam accepit, cur in eorum numero collocandus non crit Bruno Signiensis, qui sacras litteras tanta cognitionum copia, selcctaque erudi- tione illustravit ?
PROLEGOMENON TERTIUM.
CAPUT PRIMUM.
IDEA GKNERALTS EXPOSITIONIS IN PENTATEUCHDM , IN JOB, IN PSALMOS, ET IN CANTICA CANTICORUM.
Noverat S. Bruno tam ad JudaBos revincendos, quam ad Christianos oblirmandos opas esse eis ostendere, unam eamdemque faisse ab origine mandi religionem, cultum scilicet veri Dei, coeli, terreeque conditoris, nec aliud legem veterem hominibus prsesiitisse, qnam supremi dominatoris cognitionem ; ut deinde adveniente per Jesum Christum repara- q torem plenitndine gratise, altioribus auditis verita- tibus, assensum prseberent, sanctioraque prsecepta adimpierent. Ut ergo id perficiat, in Genesi primum dicit exhiberi Deum omnium reram uno verbo ez nihilo artilicem, primiqae hominis Adse ex limo creatorem, a quo omne genus hominam promanavit. Deinde cum a Moyse lapsus Adse, innocentia, et in- tegritate naturae prsediti in cnlpam, et damnationem describatur, miserrimam sui, suorumqne posterorum conditionem evasisse A. N. adserit, eumque salutis suse reparandse impotentem factum, reprae?entat. Qaia vero divini opiticis benignitas hominem, invidia a diabolo proditum, in perditione non erat relictura, necessarium erat, ut quidam ejus misereretar, et ab interitu vindicaret, cujas promissio Adee facta, ^ omnibus iidem habentibas salutem attulisset. Hinc nostrse reparationis mysterium instaurari coepit, et a patribus in filios tradi ejus cognitio, ut Abel, Henos, Henoch, et Noe, primi fideles, et justi a sacris litteris celebrentur. Cum autem multa malitia hominum esset in terraf et cogitatio cordis intenta esset ad malum omni tempore (Gen. vi, 5) , Deumque fecisse hominem poenituerit, arcam Noe ez prsecepto Domini fabricavit, et posita in ea ejus familia, sin- gulisque animalium speciebus, omnes viventes in aquarum dilnvio exstincti sunt. Arca autem illa, nt Bruno animadvertit, faturam Ecclesiam signiflcabat, in qnam ingressi salvi fiunt, et qui extra ipsam sunt, salntem nallo modo consequuntur. Restaurato
deinde habitatoribus mundo, ex, his Deus sibi elegit
Abraham justum, ut scilicct ab eo exsurgeret po-
pulus, qui segregatus ab aliis praevaricatoribus, et
idololatris gentibus sibi obtemperaret, sanciumque
cultum ipsi soli prsestaret. Hic autem populus alterius
populi acquisitionem significabat, cujus dux, et
princeps in Jacobi vaticinio proenuntiatus, ad spem
coelestis acquisitionis per Christum comparandse
excitabat. Post Genesim sequitur exposiiio Exodi,
qui histonamcontinet Israeliiici populi a Moyse de
^gypto educil ; quando scilcet, quibusque portentis
a jugo servitutis Pharaonis liberains fait ; quae libe-
raiio redemptionis hominum a diaboiica tyrannide
quam Christus operaiarus erat, imaginem exhibebat
Nihil ex his commentator noster omittit ; sed sibi
ipsi semper cohaerens populum iilum adumbrare
Ecclesiam docet, qua; muito majoribns beneficiis,
atque virtutibus cumalata, a Christo constiiuenda
erat. Et quia lex cordibus indita homines a malo
non continebat, ut Israelitas obsequentes, et fideles
sibi servaret Deus, Moysi legem lapideis iabuiis
iuscripiam dcdii, quam semper moneniem habe-
rani, et qua intelligerent, quid Dco,et quid proximo
suo ipsi^ prsesiandum forei. Eadem sunt auiem
novse legis Chrisiianai prsecepia ; nempe chariiaiis
in Deum, et proximum ; et sicut omnia Yetcris
Testamenti mandaia ad hsec duo referuniur : iia
novo in foedere omnis perfectio, legisque pleniiudo
per horum prsecepiorum obedientiam adimplelur.
Verum divino legislaiori saiis non .fuit iniernae po-
puli sui jusiiiiae consulere ; sed ad opera eiiam
externa religionis dirigere voluit ; ut sui cultorem
faceret, eumque supremum Dominum agnosceret.
Tabernacnlum itaque erigi Moysi mandavit, atque
in arca collocari, symbolum divinae praeseniise, ac
majestatis, sibique sacrificia fieri praecepii, in quibus
humanse reparationis mysterlum in veri Agni immo-
latione significareiur. Quare S. Bruno in exposiiione
cap. VIII Exodi pag. 58, col. 1, dixii:« Chrisii passio
»
PROLEGOMENA.
30
in Veteri Testamento per flgaras et ffinigmata signi- A fieata tandem in Novo est adimpleta. Ibi Christas mon- stratnr, hic immolatur. Ibisignificatar, hic adimpletar. Ibi deniqae agni immolatio narratur,hic vera Ghristi passio .prsedicatar. > Atque ut magis magisque reli- giosus cnltus animis Hebrseorum insideret, ac digne celebraretur, non omnes sacrorum ministros esse permisit, sed ex omnibus solam tribum Levi elegit, eojus viri sacerdotio fangerentur, et sacrificia juxta cseremonias, et ritus a Deo ipso constitutos perage- rent. Hsec altera- legislatio, quse ad externam reli- gionem spectat, in libro Levitici continetur ; ubi diversa ministrantium munera, diversscque res Deo
1 offerendffi stabiliuntur, nt sanctitas in omnibus eni- teat, et sapremo Domino maximura obsequiam exhibeatur. In hoc ministrorum ordine, iu hac mu- B
! nerum, et rituum sanctione, cum forma ecclesiasticce
hierarchise designata videatur, S. Brano episcopos
vitffi sanctioris exemplar se reddere admonet ; cleri-
ds vero morum candorem, studiumqae pietatis in-
cnlcaty et ad perfectam Dei servitutem incendit.
Levitico succedit liber Numeri, ita dictus, quod
Israelitici populi dinumerationem refert, quam Deus
Moysi prscepit, ut viri ad arma apti describerentur,
et ad prslia Domini gerenda procederent. Cum
enim Israelitis regio bonis omnibus redundans pro-
missa foisset, iila nonnisi ploribus devictis hostibas
obtinenda erat; atque ut diutumi laboris, et
virtutis preemium possidenda. Non pro terreno, sed
pro coelesti regno, Bmnone sic adhortante, nobis q
pngnandum est contra visibiles, et invisibiles ini-
micosy et acies virtutum instruenda, qoarum robore,
ac firmitate mundus, caro, diabolus snperentar, et
concnlcentur. Corona non nisi victoribus datur, et
in coelestem hsereditatem hi soli ingressom habebunt,
qoi contemptis terrenis bonis toti se Deo mancipa-
verini. Qoae Hebrseo populo carnali, et durae cer-
vicis de temporali feiicitate promissa sont, nobis
permansorse in coelo beatitatis figuram prsetendont,
et ad fideliter obeondam hanc spiritaalem militiam
animnm nostrom accendont. Tandem Deuterono-
miiim quintom librum a Moyse scriptam S. episco-
pos Signiensis interpretatus est quem secandam
legem complecti ait : quatenos prflecepta, quce in
soperioribus libris promulgata sunt, in hoc inno- G
Tantur, et confirmantur; nt tanto magis sopremi
legislatoris voiuntas innotescat, atqoe- integra^ et
perfecta hominom obedientia respondeat. His^-bfB;
Titer adnotabo, quod sicut sacer scnptor di\inku6
inspiratus argui de maltis repetitionibus nequit, non
solum hoc in extremo Hbro : sed etiam ia i>rq^,<;;C •
dentibus; ita nec S. Bruno insimulaadus:ek^t,:si
iisdem, vel non dissimilibus utatur interpretationi-
bos, quoties eadem loca occurrant.
Pentateochum hac in coliectione excipit commen- tarius in librom Job, qui ut liber divinns tota ab antiquitate receptus est in Ecclesia; ac proinde protocanonicus appellatus. Singularis fuiget hac in expoaitione perspicuitas, et brevitas : figurse, et va-
ticinia de Cliristo eximie explanatur, atque moralia documenta, qase passim producuntur, scriptorem divinitus inspiratam ostendnnt.
Accedit ad librura Job Psalterium, de cnJQS expo- sitione plura diximus sapra; quam ob rem hic pauca adnoiasse sufficiet. Imprimis animadvertendum est Psalmistam aliqua apertis verbis ennntiare de Christo, alia in figaris, et allegoriis adambrare, quod commentator noster prse ocalis habens, qusR jam adimpleta sunt, ea clare, et perspicue ostendit ; qua3 vero adimplenda remanent, certis argumentia probavit credenda. Prseterea in psalmis ordo consti' tui nequit, prophetae enim non sua, sed quae a Spiritu sancto eis inspirata sunt, scripto tradide- rant ; et cum ille ubi, et quomodo vult spiret, ccelestis veritatis magister, ut se revelat, audiendna est. Inde patet neminem ad hsec referenda mysteria accedere debere, nisi prius superna lumina implo- rayerit, sciens Christura Dominum Deo Patri gratiaa egisse, quod, quoe sapieniibus sa^culi abscondere vo- luerat, ea parvulis, id est discipuiis sais manifesta- vit. Hanc divinam sapientiam, non tam assiduis precibus apud Deum, quam diuturna lectione, e1 meditatione SS. Patrum Bruno sibi comparare studuit; ideoque mirum non est, si ejus in commen- tario nunc Ambrosium, modo Aagustinum, Cassio- dorium, vel Bedam interpretantes audiamus. Dixil enim Salomon Eccli. c. xxxix. Sapientiatn sanctorum exquiret sapienSy et in prophetis vacabit ; siquidem nemo privato spiritui se fidere debet ; sed doctos, ac sanctos viros consnlere, quorum doctrinam, e1 auctoritatem probari ab Ecclesia corapertum est.
Quaedam etiam pr(Bmonenda sunt de Canticc canticornm, quem librum Brunonem sirailitei exposuisse jam diximus. Et quidem prirao in dubiun revocari nequit juxta commanera SS. Patrum sen- tentiam, regem Salomonem a Deo inspiratum libr hajus auctorem exstitisse, frustra nonnullis moder nis heterodoxis repugnantibus, enmque ab Ecclesit inter divinos libros, et canonicos semper admissum Secundo meminisse oporiet, quid iiber iste com- plectatur : est enim sacrum epithalamium, id es carmen nuptialCf non ad terrenas nuptias exornan das ; verum ad sublevandos huraanoi mentis sensos ut digne de amore Dei cogitet ^nima fidelis, a< eum aspiret, ejusque suavissirais deliciis, tamquan inter sponsum, et sponsam perfruatur. Ho^c eaden coi^plexns est S. Bernardus serm. i. in Cant CQiitic. i>alQn%onj\Ji(^\i,,iJtivinitviS inspiratus, Chrisi et Ecciesi^ laudcs, et sucri amoris gratiam, et xtem connubii cednit sacramenta^ simulque expressit sancU d^sidetHum^dnima^j^^si^-Bpitkalamii carmen exultans t spiriiUjju^iundQ^cSbmpQfiXib^plaquio^ figurato tamen, eic Tertio adnolandum, quod cum colloquium spirituE inter et spiritaro , dum viatores sumus, nonnisi per res et ideas corporeas exprimi possit ; ideo vocesiliffi alU goricse, quibus atitur Salomon, non ut sonant, acci piendse sunt, sed intelligendse secundum earum signi ficationem. Nihil ergo minus castum, et sanctumtot
31
S. BRUNO EPISCOPUS SI6NIENSIS.
B
in Gantico intelligatur ; sanctus enim est sponsns, A sancta et sponsa, adeoqae quidquid profanum, et terrenum est procul absit. Qaarto dicam ab hac sponsa, ad Dei amorem possidendum assumpta, reprsesentari Ecclesiam, quam Christus Dominus proprio saoguine sibi acquisivit, atqae in eam the- saaros veluti omnes suce dilectionis effudit. Sed multo sublimins veritatem significationis attinge- mus, si Dei Filium hoc in sponso agnoscamus, qui humanam, post Adae peccatum, commiseratus con- ditionem, carnem nostram (cujus sacriflcium salutis nostrae pretium futurum erat) tanquam sponsam sibi sociavit, illudque spirituale connubium indissolu- bile celebravit, quod protoparenti Adae prsenun- tiatum, ezpectatio fuit omnium sieculorum. Et quia is, qui ab seterno Filius Dei erat, in tempore filius hominis generari debebat, non secundnm communem generationem, sed quae coelestis omnipotentiae opus esset, virginem sibi matrem in terris elegit, cujus puritatis ac sanctitatis plenitudine ita delectatus est, ut nuUa alia creatura ei charior fuerit, nullamque ditioribus muneribus cumulaverit. In hoc igitur sacro epithalamio, vei Deum cujuscumque animse lidelis amatorem inspiciamus, vel pro sponsa Eecle- siam intelligamus, aut Filii Dei in suscipienda carne nostra charitatem agnoscere velimus, vel tandem ad Deiparam mysticos sensus referamus : haec omnia in Cantico canticornm contineri, ac repraesentari catholici omnes interpretes consentiunt. Hiijusmodi mysteria in (iguris, et tropicis vocibus a sacro n scriptore ursurpatis perfecte intelligens S. Bruno, modo Daum cnm anima, quandoque Ecclesiam cum Christo, nunc sponsi amicos, alias sponsae amicas, veinti personas colloquentes inducit, et proprietates, seu characteres cujusque personae a principio nsque ad finem mirifice servat, atque describit. At quod mirabilius est, quamvis ille suo in commentario studuerit brevitati, nihil tamen omissum, sed sin- gula ad propriam signiflcationem perducta conspi- cinntur. Fateri non verebor in multis Brnnonem cum interpretatione olim Cassiodorio attributa con- sentire, quod aperte ea usum fuisse demonstrat, non omissis tamen aliis SS. Patribus, qui Canticum canticorum illustrarunt, ut nos opportune adnota- bimus. Huic commentario praemittitur ejnsdem n auctoris illustratio in parabolam Salomonis De muliere fortey in qua describenda lectores veluti praeparat ad mysterium majoris elovatioqV) wod^ ; in Cantico canticorum expliOfiBLjle^iibtpl^ipeafijSrat; •
DB TBE0L06ICI8 D0CTRINI8. . •••••*,
§ I. De (fewvits mn^^^\ 'y V : \ \: Expositis ordine, el^^e^ ad ^ud!9*Sr.*'Brnno snas*
(2) « Infinitus Deus concipi debet, quia nec princi- pium suae existentiae habuit, nec finem est habiturus ; qui causa efflciens est omnium creaturarum tam visibilium, quam invisibilium ; qui ubique est per essentiam snam, praesentiam, et potentiam, qui omnia regit, et gubernat, suamque voluntatem in omiiibus adimplet. • Vid. D. Thom. 4 p., q. 7, art.
deduxit interpretationes in divinos libros, amp mus mihi aperitur campus disserendi de theolo doctrinis, in quibus quam profunde versatus fu ez his, quae allaturus sum, constabit. Et quamvis inenarrabilia sint Dei attributa, cum inaccessibiiem lucem inhabitet, et immensa, im prehensibilisque sit ejus natura ; attamen tale ejus essentia, omnipotentia, aeternitate, immu litate, ac bonitate notiones praebet, ut nulli a quam supremo enti, primae causae, Deo sc convenire posse, fateamur. Ab illis itaque v Exodi cap. iii. Quid e$tf misi me ad vos, essen Dei designatam intelligens, ait : pag. 49, co c Dicat ergo, qui semper est, qui idem semper qui nunquam coepit esse, qui nnnquam desinit qui a nuUo snscipit esse, qui omnibus dat esse de proprio non mutatur inesse, vel non esse. qui sic vocatur, misit me ad vos : hoc enim nc nulli alii convenit, hoc nomen solius Dei est. » Fa de Deo habet S. Bruno in commcnt. ad cap. ic Job, p. 248. c. 4. c Quia enim Deus sempei idem est, immutabilis est, et cunctis rebus temporibus semper praescns est. Ideo ipse solu: quia nuUa alia res ita est. » Hujusmodi naturae di imago, adeo proprie Deum repraesentat, nt illi conveniat. Quis enim suum esse ita sibi prop asserere potest, ut semper a se fuerit, a nuUo ; perit esse, sed omnibus rebus, quando ei ph dederit esse, quem nulla alia causa praecessit, infinitus est, omnes scilicet excellentias, et virti proprietates in se continet, nec uliis finibus circumscribendus ? (2) Qui infinitus est, omnipt esse debet, adeoque omnipotentia est Dei atti tum, de qua a Brunone super cap. i Genesis, c. 12, haec habemus. «c In principio creaturs omninm creavit Deus coelum, et terram, et ea sci quae continentnr in eo, id est angelos, virtutc caelestes, et terram jam quasi praegnantem, et turientem, omniumque eorum materiam, et mal quae ex ea oriuntur. » Praeterea pag. 3, col. omnipotentia addit : « Duplex firmamentum a factum dicitur; illud nimirum, quod sine inte sione volvitur, in quo sol, et Inna, et stellae apps Est autem et aliud coelum super hoc valde dign excellentiorisque naturae, super quod antiqnus 1 ascendere cupiens, dicebat, in canlum ascendi etc. Deus est immutabilis; nam quamvis in ;ppitc mundum condiderit, attamen mutatus •npqccif. « Mutatio in Deo nulla est, » sunt Brunonis verba eodem in loco, p. 5, coi. 2, .; ^itiil* lKh& accidit, cui et praeterita, et futura • ^oiiaiitel adsont, qui priusquam mundum fa in suae mentis dispositione jam factum gestaba
1, 2et3.
(3) c In Deo non alteram praecedentem subsequens mutavit, aut abstulit voluntatem una eadcmque sempiterna, et immutabili volu res auas condidit, et nt prius non essent, qnanaiu non fuerunt, ut posterius essent, qi coepernnt. » D. Aug. lib. xu de civit. Dei c. 17.
38
PR0LE60HENA.
34
Neqae dmn aUqaid creat in aliquo movetur, qnia A Deus, et iste quidem dicit : faciamus hominemy non
qaantnm ad se nihilnovi agit; sed quia ante tempora disposait, quomodo, et quo in loco , vel tempore disposiU sunt , fieri jubet. Erat igitur mundus , pnasquam fleret, qnia in Deo nullam unqnam ini- tiom habuit. » Deus est eetemas. « Omnia enim, qos temporaliter fiunt, » sequitur S. Bruno pag. 5, c. 1, « in ipso quidem ante tempora vivebant. Unde bene dicitur : Qui vivit in setemum fedt omnia simul, Simol eninc omnia creavit, qaia quando, vel qualiter concta fierent, simal disposuit. » Cum ergo nullum principium in Deo concipi possit; qain imo sit ipse rerum omnium initium, et causa effectrix cujuscun- que creaturce ; cum et ipse permaneat, qualis semper fait; neceasario consequitur, qaod tota in aetemitate
eztra se auxilium petens, sed in se cum Filio suo, et Spiritu sancto cancta disponens. > Neqae minus mysterii sanctissimce Trinitatis veritatem evincit A. N. ex alio ejusdem Genesis testimouio cap. xviii, ubi dicitur : Abraham tres vidit, et unum adoravit. Ad hflBC S. Bruno sic effatur p. i8, c. 2. c Semper Abraham in fide crescit, semper de Deo majora cognoscere meruit. Ecce enim qood id temporis omnibus iocognitum fuit, in Triaitate Deum cernit, et in unitate Deum adorat; non quod Trinitatem ipsam viderit ; sed quia per hoc, quod viderat, in Trinitate et unitate Deum cognoscere meruit ; unde cum tantam tres viderit, non tamen nisi unum adorat, non nisi unum Dominum vocat. » Sed omissis
nni; necessdrio consequiiur, i^uuu ww iu cci.o*ua«.«i.v ,
idem sit futurus (i). Quam notionem praebeat S. " reliquis hujusce mysterii testimoniis, ex aliis Scriptu
episcopos de bonitate Dei, his eximie exprimit : « Deas a se ipso, et substantialiter bonus est* estera vero non a seipsis neque sunt, neque bona sont, sed a Deo sunt quidquid sunt. Laudemus igitur Dominum, quoniam bonus est, et substantia- liter bonus, et qui nunqoam potest esse nisi bonus p. 526, col. 2. »
§ I. Be Trinitate,
Qui de divinis attribntis tam prseclare dissemit, non minus luculenter augustum Trinitatis myste- rinm intelligendum dedit. Exponens enim illa verba Genes. cap. i, pag. 6, col. i. Paciamus hominem.
ree locis depromptis, disertissime agit S. Bruno de Trinitate in i, 2, et 3 capite, lib. rv Sententiaram, ubi totam theologicam doctrinam perspicue , e1 apposite instruit, eruditeque tradit. In primo enim capite postquam prsemisit iilud Deuteronomii (iap VT, 3. Audif Israel ; Dominus Deus tuus, Deus unw est; et illud ps. lxxx, 5. Israel si me avdieris, nor erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum ego enim sum Dominus Deus tuus ; his sapientissim< prosequitur : « Heec Judaei legentes, et non intelli- gentes irrident Christianos, quasi non unum, sec tres Deos colant. Quibus digne satis Dominus ii Evangelio ait : Matth. xxii, 29. Erratis nesciente
h«c habet : « Deus ergo est, qui loquitur. Nunquid q ScripturaSj neque virtutem Dei. Nos enim non tre
ad angelos? Absit. Non enim ab angelis creatus est homo ; alioquin non unus , sed multi creatores essent ; at solus Deus est omniam creator. Sic enim scriptum est II Machab. i, 24 : Creator omnium terri- bilis^ et fortis. Itemque ps. ciii, 24 : Omnia in sapien- tia fecisti. Si igitur verum est, quod negari non potest, solus Deus creavit omnia, quos ad hominem creandum invitabat, dicens , faciamus hominem? Audiamus igilur quiJ ia capite libri hujus dicitur. In principio creavit Deus calum, et terram. Habes ergo Deum, id est Patrem, habes et principium, id est Filiom : sic enim ipse ait Joan. viii, 25 Ego principium, qui et loquor vobis. Sed quid sequitur ? Et Spiritus Dei ferebatur super aquas (5). Habes
deos, sed Deum unum in tribus personis colimus et adoramus Patrem, et Filium, et Spiritum san ctum. Deus qui^m unus est, et Filius Deus est, e Spiritus sanctus Deus est; non tres tamen Dii, se< unus est Deus. Tres enim istse personse una essenti sunt, ana deitas, una virtus, una majestas, nn sapientia, una fortitudo, una omnipotentia, anuii lumen, unum principium, una claritas, et qusecun que alise sunt, prseter personalem proprietatem, quc de una persona dicuntur, de omnibus pariter dicun tur. Et qualiter enim Pater, taiiter et Fiiius, et Spi ritus sanctus Deus est, omnipotens, fortis, magnus et sapiens est, et queecunque alia simili modo dic possunt. Non tamen tres dii, vel tres omnipotentes
igitur et Spirltam sanctum. Quod autem non solus ^ sed unus Deas, unus omnipotens, unus fortis, ma
Pater ccelum creaverit, sed simul cum eo Filius quoquey et Spiritus sanctus , dicat Psalmista ps. xxxii, .6. Ferbo Domini cxli firmati sunt^ et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum. Tota autem Trinitas, id est Deusy et Verbum ejus, et Spiritus ejus unas
(4) « Ratio aeternitatis consequitur immutabilita- tem, sicut ratio temporis consequitur motum, ut ex dictis, etc. Unde cum Deus sit maxime immutabilis, sibi competit esse sternum. Nec solum est seternus ; sed est sua aeternitas ; cum tamen nulla alia sit sua duratio. Deus autem est suum esse uniforme. Unde sicut est sua essentia; ita est sua oeternitas. » D. Thom. ip., q. iO, art. 2.
(5) In conmient, super hunc Psalmi locum S. Brano pag. 359, c. i. « Breviter in hoc versiculo Triaitalis mjvterium dedaratur* Qaid est enim
gnus et sapiens °. Personaiis autem proprietas hffi est, ut Pater genitor, Filius genitus, Spiritus ver sanctus nec genitor, nec genitus, sed ab utroqu procedens credatur, et intelligatur. y> In progress autem hnjusce capitis exponit A. N. symbolumvulg
Dominus, et Verbom ejus, et Spiritus ejus, ni£ Pater, et Filius, et Spiritus sanctus ? Unus est Dens cujus voluntate creati sunt coeli. >
* c Quidqnid itaque de sempiterna, et incom mutabili gloria Patris pia possunt corda concipere hoc simul et de Filio, et de Spiritu sancto, insepa rabiliter atque indifferenter intelligaut. Ideo enia hanc beatam Trinitatem unom Deum confitemur quia in his tribus personis nec substantiae, nec po tentise, nec voluntatis nec operationis est ulla divei iitas. » S. Leo M. serm. 73, De Pentec. i, c. 3.
85
S. BRUNO EPISCOPDS SIGiNIENSIS.
36
Aihanasianum, aique ez eo eruit doctrinas catho- A iicum dogma de Trinitate conlirmantes ; preecipae yero in distinctione personam probat Daturae identi- tatem, ut jam fecerat in comment. super ps. lx, pag. 434, col. 1 : Habiiabit in eo usque in finem. u Habitat, inquit, Pater in Filio, ut idem in eodem. Quamvis enim alius sit Pater, et alius Filius, non tamen aliud Pater, et aliud Filius. Habitabit igitur Pater in Filio usque in linem, et quia neque Pater, neque Filius babebit ilnem. Semper igitur in Filio Pater, et semper in Patre Filius, et in utroque Spi- ritus sanctus. > Dixerat etiam in comment. ps. lxx, pag. 450, c. 1, non differre Filium a Patre in justi- tia, quia non differt in substantia. In secundo ca- pite disserit primum S. Bruno de indivisibilitate es- » sentioe divinae, quamvis in tribus distinctis personis reperiatur. < Dividitur, inquit, bsec unitas indivisibi- liter ; quia quamvis personie tres sint, Deus tamen unus est, qui non per partes divisus, sed totus in singulis est. Quoniam enim una Dei substantia in singulis personis est, divisa quadammodo esse yide- tur; sed quia tota in singulis est, indivisa esse pro- batur. Tota enim essentia divinitatis est in Patre, tota in Filio, tota in Spiritn sancto : quoniam et Pater Deus, et Filius Deus, et Spiritus sanctus Deus, et hi tres unus Deus. y> .Eadem docet A. N. in cap. 5, lib. IV Sentent. De circumcis. DoOiini exponens iUa Joannis verba I epist., v : Tres sunt, qui testimo- nium dant in terra : Pater^ Verbum, et Spiritus, et hi tres unum sunt. Post bajc, assignat differentiam inter Q substantiam temporalem , mutabilem, et contrario- rum susceptibilem, et substantiam divinam, seter- nam, immutabilem, nullisque coairarietatibus ob- noxiam, quam semper simplicem, et unam dicit, eamdemque numero, semper tamen in pluribus exi- stentem ; quibus positis, ad refellendum Arianorum errorem descendit. Utitur primum eadem essentiee divinse expositione , in comment. super cap. iii Exodi tradita, hisque argumentis suam conclu&ionem deducit. c Semper enim, ait, totus Deus sapientia est, scmper et totus virtus est, veritas est, lumen est, principium est, et similia. Neque aliud est ei esse, et omnipotent^m esse, et hsec omnia in ipso sunt unum (7). Omnia hac est Pater, omnia Filius, omnia Spiritus sanctus. Quomodo ergo Pater major d Filio, vel antiquior esse potest, cum filius oetemus sit, et ante oeternum nihil sit ? Si ante aeternum ali- quid esse potuit, ct antequam Filius esset, Pater esse potuit. Sed ante aiternum nihil esse potuit ; non est ergo Pater antequam filius, prsesertim cum Filius Dei, verbum Dei sit, virtus Dei sit, sapientia Dei sit. Neque enim antequam Verbum, antequam virtus, antequam sapientia, Pater esse potoit. Qualis enim esset, si fortis, et sapiens non esset? Neque enim sine yirtute fortis, neque sapiens sine sapientia esse
(7) f Hflec Trinitas unus est, ejusdemque naturse atque substantise non minor in singulis, quam in omnibus, nec major in omnibus, quam in singoiis, sed tanta in solo Patre simol, et Filio, et tanta in
potest. Sapientia enim in Patre, et Filio, et Spiritu sancto una est, et prffiter ipsam nulla est. Ipsa est de qua dicitnr : Omnia in sapientia fedsti, ps. ciii, 24. Et ipsa quidem est Verbum Dei, per quod scri- ptum est : Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil {Joan. i, 3). Si ergo hsec sola, et non alia sapientia in Deo est, aut sine sapientia (quod nefas est dicere, aut cogitare) Pater aliquando fuit, aut ante hanc sapientiam nunquam fuit ; impossibile est igitur ante Filium Patrem esse. > Ario vero ob- jicienti genitorem naturaliter preecedere genitum ; quia qui gignitur, supponit eum a quo generatur ; respondet divinam generationem non esse simiiem creaturarum generationibus, sed singularem, et ad- mirabilem dici in Scripturis. Neque tamen in crea- tis desunt exempla, quibus patet genitum gignenti posteriorem non esse, ut calor, et splendor, qui non post ignem, sed cnm igne statim manifestantnr ; quare ab Apostolo Dei Filios splendor Patris appel- latur {Hebr. i, 3). Prosterea verbum ab intellectione procedit, nec tamen intellectio est prior verbo, quod ostendit S. Bruno, probans intelligentiam, memo- riam et usum in nobis unum esse, et sine se esse non posse, neque unum prius aliis, aut posterius existere. In tertio autem capite docet A. N. arcana divinitatis esse imperscrutabilia, nec ulli hominum viatori datnm ea comprehendere ; nam quamvis Moyses, et Abraham dicantnr in Scripturis facie ad faciem cum Deo locuti, et quamvis apostoli cnm Ghristo Domino familiariter conversati sint, et a coelo Patiis vocem eum filium dilectum appellantem andiverint, attamen qnalis naturse qualisque essen- tise sit Dens cognoscere non sunt consecuti. Quare his concludit Brnnq : « Si Mojses, et apostoli, qui Spiritu Dei pleni erant, in quibns et per quos Deus loquebatur, eum sicuti est, videre, et audire, et in- telligere non potuere , temerarinm esse videtnr de ejns nos essentia perscrutari ; prtesertim cnm ipse dicat, Exod. cap. xxxui, i3 : Non videbit me homoy ei vivet, >
Probaverat jam ante S. Bruno in cap. 2, lib. iii Sent. omnimodam Christi, ut Filii Dei, cnm Patre se- qnalitatem, illustrans vers. ps. xxiii : A summo ccelo egressio ejuSj et occursus ejus usque ad summum ejus, c Hoc est, inquit, qnod ipse ait Joan., xvi, 28. Exivi a Patre, et veni in mundum, iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem. Denique a summo ad summum est occursns ejus, quia per omnia aequalis est Patri, secundum divinitatem. De quo et Daniel ait cap. VII, i3 : Aspiciebam in visu noctis, et ecce in nubibus cxli filius hominis venit; et datum est ei regnum, et honor, et potestas, et usque ad antiquum dierum pervenit. Usqne ad antiqunm namqne dierum perveniet Dominns, quando similis Patri, et sequalis per omnia apparebit Si enim esset aliquid secundum
solo Spiritn sancto, quanta simul in Patre, et Filio, et Spiritu sancto. » D. August., epist. i70; alias 66, nam. 5.
PROLEGOMENA.
38
atem, in quo differret ab ipso, non utiqae A
dret ad ipsnm. Pervenit igitur usque ad
, quia in nuUo distat ab ipso. Alium lacu-
'em locum, nbi S. Brano asserit sequalitatem
^atre Cbristi, at Filii Dei, prsestat commenta-
super illa verba ps. cix, p. 538, c. 2 : Dicit
u$ Domino meo : Sede a dextris meis. Ubi
interrogationem factam Judaeis a Christo,
cap. XXII, 45, quid ipsis videretur de Christo,
1 respondissent, credere eum esse filium David,
tiristas illos perstrinxit : Quomodo ergo David
ritu vocat eum Dominum, dicens : Dicit Dominus
0 meo; Sede a dextris meis, Quomodo cum lum vocat, si filius ejus est^i Et non potuefnnt pondere verbum. His praemissis, ita disserit S. •pus : u Haec quflestio apad Jadseos indissolu- ° nanet ; neque enim hoc intelligere potest, nisi >eum et hominem esse Christum credit. Unde haec qusestio facillima est, qai Salvatorem no-
, et secundum divinitatem Dominum David, ;undam humanitatem filium esse David non imus. Et hoc est, quod ait : Didt Dominus Domino meo, Filio suo : Sede a dextris meis. i autem cum Deo in una sede, et a deztris ;, sequalitatem significat. Judsei vero, neque aequalem, neqae in cceiis ascendisse, neqne in eadem sede a dextris ejus sedere credunt, hac infidelitate sua non prius recedent, donec itur scabellum pedam ejus. Hoc autem erit in 0, quando in sua majestate eum videntes et q , et hominem certissime esse cognoscent. Pro- rgo Propheta ab auctoritate ipsiusque Patris, '^ilius aequalis est Patri, et quia sedet, et sede- d dexteram Patris, donec inimici ejus tiant lum pedum eja«^. > Prseterea eodem in psalmo lans iila verba : Ex utero ante luciferum ge- % coeeternitatem Christi ut Filii Dei luculen- e ddcet S. Brano. « Et hoc similiter, ait Pro- , dicit Domiiius Domino meo, quia genui tc, f Ex utero, Quando? Ante luciferum. Nullum is ostenditur, quando ante Luciferam dicitur, in infinitum ascenditar. Sed quid est ante luci- , nisi antequam dici, vei intelligi, vei cogitari ?... Sed qaid est quod ait : Ex uterof Deus neque cor, neque uterum habet, neque ulla D im divisio in illo est. Quod igitur ait : Ex utero luciferum genui te, tale est ac si diceret, ex >o, ante omnem creaturam, et antequam dici, ;ogitari valeat, genui te. Hunc usque Pater ad n. >
1 et de Spiritu sancto, ejusqae processione a
Nemo tamen existimet in iis, quse corporeis lunt ocalis divinam ejus, id est Spiritus sancti *uisse substantiam. Natura enim mvisibilis, et Filioque communis, qualitatem muoeris, atque s sui qua voiuit signi|icatione monstravit. Pro- item vero essentiae suae in sua deitate continuit sicut nec Patrem, nec Filium, ita nec Spirittim am hnmanos potest visus attingere. » S. Leo rm. 73. De Pentec. 1, c. 3.
Patre, et Filio doctissime scripsit S. Bruno in tra- ctatu De sacramentis, et mysteriis, ubi agit de con- iirmatione, et peculiariter super illud Joann, cap. xx, 22. Quod Christus daturus apostolis Spiritum san- ctum insufflavit super eos. « Poterat, inquit Salvator noster, sine omni insufflatione dare Spiritum sanctum, quem ideo insufGando dedit, ut ab ipso quoque, sic- ut a Patre ejus procedere inteliigamus. Quamvis enim nesciamus quomodo Spiritus sanctus a Patre Filioque procedat (8) hoc enim hac in vita, in qua non videmus nisi per speculnm, et in o^nigmate {I Cor. XIII, i2], nulli revelatur [9] certissime tamen scimus et nullatenus dubitamus eum procedere a Patre et Filio, id est de substantia Patris et Filii. Hoc enim ei proprium est, de nulla alia substantia procedit, a nullo alio mittitur, et a nullo alio datur Spiritas sanctus. Datur enim ofQcio sacerdotum, sed non a sacerdotibus. Sic enim adest virtus Chri- sti per insufflationem, quae a sacerdotibus in hono- rem signiiicationis Spiritus sancti, per verba, quse dicuntur in nomine suo. » Eamdem Spiritus sancti processionem asseruit A. N. iu Exod. comment. p. 89, col. 2 ; ejusque manifestationem apostolis factam in die Pentecostes, de qua inferius a'nobis agendum erit.
Ut autem tenuitati nostrae subveniamus, hortatur nos S. episcopas, ut quae de ineffabili Trinitatis my- sterio tradiderunt SS. Patres consuiamus. « Fides ego sanctorum, inquit nobis snfficiat, neque enim meliores sumus, quam Patres nostri, neque ultra quseramus quae illis divinitns sunt revelata, et qui nos ipsos, et ea, quae in nobis sunt intelligere non valemus, ad ea quae supra nos sunt nos extendere non laboremus. »
g IIL De incarnatione Domini.
Deub altissimo consilio hominem ad similitudi- nem suam condiderat eumque Spiritu sapientiae et intelligentiae repleverat, ut ad sui cognitionem, et amorem perduceret; non enim tantae dignitatis, tan- tique luminis alia ex causa participem fecit, nisi ut ei facultatem, et copiam suae cognitionis impertiret. Utioam ergo ab illo proistanti felicique statu per culpam non excidisset! Utinam in innocentia et in- tegritate suae originis perstitisset (10 1) Non obscu- rata fuisset in eo lux illa qua Dei vultum proxime intueri valuisset, neque privilegia 8uu3 originalis conditionis amisissec. < Homo a Deo, inquit S. Bru- no serm. 1 De Trinit., quasi mane est conditus, quia retinens, Dei similitudinem, vere luci proximus vi- debatur. Poterat enim de propinquo Deum cernere, scilicet in se et per se, nulla re extrinsecns inter-
9 « Distinguere inter illam generationem, et hanc processionem nescio, non valeo, non sufficio 1 D. August. lib. II, alias jii, contr. Maxim., c. i4, n. >
16 c Talis est homo creatus, ut et peccare et non peccare posset propria voiuntate, ac propterea in eo digne punitus est voluntariae prasvaricationis lapsus : quia nulla foit ad peccandum naturali car- nis, aut animae necessitate compolsus. » S* Folg.» De
39
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS
40
veaiente. Sed et propinquitaiem, et similitadinem A mediator mediatorem Dei, et hominam Jesnqi Ghri-
amisit, dum se iaobedientise malo sabjecit : » Ab hac extrema calamitate placuit Deo in sua miseri- cordia infinito hominem per Filium suum unigeni- tam hamana carne indutum eripere, et qui angelis prffivaricatoribus non pepercerat, saluti hominis prospicere dignatus est. (ii) Hujus magni mysterii, et sacramenti plures in primis patriarchis figursc prascesserunt, at veritas promissi Reparatoris ad- ventus, tot ante saecula prsenuntiata, et pra*signata, iidem, et spem redemptionis apud homines obtine- ret. Primuro, Abelem a fratre Caino interemptum dixit Bruno comment. in Genes. p. i4, col. i, Chri- stum significare a fratribus suis nempe Judieis cru- cifixum. Secundo, Jacob Christum repreesentavit. « Advenit Jacob, inquit p. 32, col. 2, advenit Chri- stus; sed quomodo? Vis audire quomodo? hsedorum pellibus involotus, id est in similitudine carnis pec- cati. Exinanivit enim se formam servi accipiens, etc Hoc enim fuit primum hominis indumentum, quando primus homo de paradiso expulsus est. Tali igitur veste indutus venit Christus, ferens secum daos hfiedos optimos : alterum pro peccato, et alterum in holocaustum, carnem videlicet, et sanguinem suum : his etenim peccatum originale, solvitur, et Deus ab indignatione placatur. » Tertio, pro symbolo Christi intellexit A. N. lapidem super quem ipse Jacob dormivit. « Lapis ille, ait, super quem Jacob dormivit, Christos est, qui pluribus in locis lapis
B
stum signilicavit, utriusque Testamenti datorem. » Quaerit A. N. utrum homo, an angelus ad solven- dam Deo satisfactionem idonei fuissent, et docet in tract. De incarnatione Domini^ neutrum ex his tantum beneficium humano generi promereri valuisse. Nullus hominam, ait, hanc hostiam salutarem, Deo que dignam offerre poterat, quia omnes originali, et actuali peccato obnoxii tenebantur; ac proindc ab hoc sacrificio tanquam invisus et indignus ex- peliebatur. Neque angeius in sua natura id prapsti- tisset ; quia cum sit incorporeus, adeoque invisibilis, in sacrificium passionis se prsebere non valebat. Forsitan si humanam naturam angelns assumpsisset, et in ea passus fuisset, salatem hominibus aniver- S1S adtulisset? Sed tanta charitas in angelis supponi nequit; quia ex apostolo, ad Rom. cap. v, 7, aliquis jnstas vix pro justo moritur, ne dum pro injusto damnetur. Accedebat etiam, quod ante Christi ad- ventum homines propter peccatum ab angelis odio habebantur, et auferri debebat occasio, ne forte si idem homo ab angelo esset redemptns, eamdem angelam pro Deo veneraretur, qui lapides, ligna, et ffiramenta jam pro Deo adorabat. His igitnr, aliis- que plarimis rationibus cum angelica victima exclu- deretur, solus restabat Creator, qui sua miseratione et soluta pietate humano compatiens generi, ssepe dictum hominem liberaret, et a diabolica fauce per- plexum eriperet, et hoc non in sui natnra, ut qui
vocatur. Super ejus pectus quoque Joannes evan- q solum hominem redimere venerat, Deus et homo
gelista recubans, non minora quam Jacob videre meruit, » p. 32, col. 1. Et iterum p. 34, col. 1, de de eodem lapide dicit : « Ille etenim lapis Christi carnem significabat, in quo omnis plenitudo divini- tatis habitabat corporaliter. De quo scriptum est : Sapientia aedificatit sibi domufr Prov. i, 9, carnem scilicet, quam assumpsit, quia Verbum caro factum. Quarto, Josephum etiam Chrislum prsemonstrasse asserit p. 39, c. 1. Joseph enim, inquit qui accrescens interpretatur, Christum significat, cujus regnum, et imperinm tantnm crevit, ut mundum impleret aniversum. » Quinto, duplici in loco Moysen Christi typum gessisse dixit S. Bruno ; in comment. enim ad Exod.« cap. II, pag. 48, coi. 2. « In diebns illis,
egressus est Moyses ad fratres suos, viditque affli- D non potuisset.
immolaretur. Heec supradicta supponnnt S. Augustini doctrinam, aientis lib. xiii De Trinit., c. iO, divinse omnipotentise alios modos non defuisse, quibus sal- varet homines; sed qaem eligit, convenientiorem omnibus fuisse. Poterat enim Deus peccatnm, vel injuriam peccati gratiose condonare, et acceptare satisfactionem hominis, etsi inffqualem, et imperfe- ctam. Sed in hypothesi, quod Dens hominem libe- rare, et absolvere noluerit, nisi exigendo satisfactio- nem talem, quse condigna sit, et sequa ; ita ut illa posita, Deus ex justitia teneatur homini culpam condonare, necessarium fuerit hanc satisfactionem exhiberi a Deo incarnato : sic ut a nulio homine pnro, quantacamque gratia exornato, reddi seqnalis
ctionem eorum. Vidit autem et virum ^gyptiom percutientem quemdam Hebrseum, quem ipse occi- dens abscondit sabulo. Similiter et Christus Domi- nus noster, veniens in honc mundum, mnltos ^Egyp- ptios, id est malignos spiritus interfecit, virtnte pri- vavit, atque de obsessis corporibus ejecit. » Ad caput autem xxiv ejusdem Exodi pag. 84, col. i, hsc habet : « Moyses enim legblator, et Dei populi
prsedest. et grat., c. 2.
(11) f GoIIapsa in parentibus primis humani ge- neris plenitudine ita misericors Deus creaturse ad imaginem suam factae per Unigenitum suum Jesum Ghristum voluit subvenire, ut nec extra naturam esset reparatio natnrse, et ultra propriffi ohginis di- gnitatem proficeret secunda conditio. Felix si ab eo
€ Gum vero in divinitate personarum differentiam catholica credat Ecclesia, videlicet Patris, et Filii, et Spiritus sancti, non immerito considerandam est, inquit A. N. eodem in tractatu De Incarn., cui hffic assumptio conveniebat (12) Pater autem si intra virginalem nterum assumeret hominem, et ab eodem nasceretur, idem essent, Pater et Filius. Pa- ter secundum divinitatem, Filius vero secundum
non decideret, quod Deas fecit ! Felicior si in co remaneret, quod receperit! » S. Leo, serm. 70, 2 De resur., c. 2.
(42) Non convenire incarnationem Patri, neque Spiritui sancto egregie solideqne demonstrat S. Fulg. tract.de fide ad Petrumy cap. 2.
PROLEGOMENA.
VL
.tem, qnod et credere, et etiam dicere nefas A tar, divinffique materoitatis arcannm revelatnr. Va-
d quoqoe majus esset nefariDm, quoniam adessent in divinitate; scilicctPater iilius Q humanitatem, et Filius Dei filius secun- aitatem. Tanto ergo errore vitato, praedicta 3 Patri non conveniebat. Adhuc restat di- SpiritQs sanctus competens esset ad immo- Si autem idem Spiritus hominem acciperet, vellet immolari, supradictus error in divi- ^aderet ; revera etenim duo iilii et crede- it haberentur in ea. Filius Dei secundum sm, quemadmodum diximus; filius et Spi- :tus secundum humanitatem. Ergo utrique, ^piritui sancto prselata assumptio non con- quoniam neuter horum in tali negotio ad-
ticinatus olim hoc fuerat David, ps. xuv : Atidt, fUia, et vide, et inclina aurem tuam, et oblixnscere populum tuumt et domum patris fui, quia concupivit Rex speciem iuam ; quse a Brunone in Comment. ita eiplanantur pag. 389, c. 2. c Audi, inquit, filia mea de genere meo, de progenie mea, nobiiitas, et gloria generis mei, audi quee angelus Igqoitur, qoae coele- stis nuntius tibi promittit ; esto casta, esto sollicita, diligenter ausculta, quia magna valde sunt, quse tibi nuntiantur. Vide ergo, et intellige, inclina aurem tuam, et suscipe Verbum in corde et iu utero tuo : virgo concipies, et virgo paries. Inclina aurem tuam, quia per aurem ingredietur in te, qui nascetur ex te. Verbum est enim, et via verbi auris est. Non
ebat. Ergo solus Filius ad hoc agendum B aliter concepit beata Maria, nisi audiendo et creden-
s aderat, cui pcr justitiam inerat hominem eatum salvare, et diabolo suam potestatem »bviare, eumque ipsum hominem decipien- pere, et ablato totius orbis imperio, perpe- ferno religare (i3). > Explanaverat jam ante i mjsterinm S. episcopus in Expositione ps. , pag. 439, c. I : « Prosperum iter faciet nobis itaris nostery Deus noster^ Deus salvos faciendi, i exitus mortis. Prosperum\ inquit, iter faciet is salutaris noster ; per quem specialiter Dei itelligerepossumus,quinossuamortesalvavit. t Deusnoster; quia, quamvis sitDeus omnium, Ghristiaoorum Deus est. Ipse quoque est ros faciendi, quia ad hoc venit ut mundum
do ; si non audivisset, non credidisset : audivit, et credidit, et credendo concepit. » PriBclaram autem integritatis Marise figoram in rubo, qui ardens et non combustus Moysi apparuit, his eleganter exor- navit Bruno in comment. super cap. iii Exod. pag. 49, c. i. a Sed quid per rubnm, nisi beatam virginem Mariam, quae sic de Judseorom spinosa, et pecca- trice gente exorta est ; sicut de rnbi asperitate pul- chra, et odorosa nascitur rosa? Hsec autem visa est ardens, sed non arsit, quia sine camis concupiscen- tia, sive libidinis sestu, sancto Spiritu obumbrata concepit. Hoc est enim, qnod angelus ait : Spiritus sanctus superveniet in te^ et virtus Altissimi obvm' brabit tibi, Erat igitnr ignis in rnbo, splendor in
it et salvaret. Et ipse est Deus Domini ex- ^ Virgine, lux in Maria, Inx illa, quse ait : Ego sum
is, Per quod intelligitur, quod est Deus, etiam is; quia enim simul est Deus, et homo, se- humanitatem quidem servus est, et creatura irvus est. Sed iste servus Dominus est. Et ipse Bst exitus mortis; quia, sicutin Adam omnes mnt, ita et in Christo omnes vivificati sunt V, 22) ; ipse est introitus vitse, ipse est exi- iis; quia per ipsum mors recessit, et per ita accessit. > Dixit etiam incomment. super « Naturam humanam a primo homine per n vitiatam, et corruptam, eamdemque in lomines pertransire, non nisi Christi san- mari et liberari potuisse. > Et inferius ad
lux mundi (Joan, viii, i2), lux vera^ quse illuminat omnem hominem venientem in hunc mmdum {Joan. i, 9), > etc. Sed ei Marise virginitatem apertissimis verbis asseruit illustrans illa Levitici verba cap. XII. Mulier si suscepto semine pepererit masculum, etc. « Qnod autem, inqnit pag. 145, col. 2, non sim- pliciter dixerit : Mulier si pepererit mascolum ; sed satis diligenter addidit, si suscepto semine mascolom pepererit, non est dubium, hoc ad distinctionem B. Marise virginis dictum esse, quse sine viri semine peperit Salvatorem. » Quomodo autem virtus Altis- simi obumbraverit Mariam yirginem copiosius etiam tradit hom. in Evang. Missus est^ etc. Luc. ii. « Hsec
. crvi : Dirupisti^ Domine, vincula mea, etc. ^ enim virtus, ait, communis ebt totius Trinitatis.^^ota
s, inqoit, eram, dura me catena diaboli strin- , trahebat ; sed tu dirupisti vincula mea, tu )riginale peccatum, quod nisi tuo sangoine 1 poterat. » B annuntiatione divinas matemitatis Mariae
virgini, c tantse molis, tantseque dignitatis opus mis- labriel angelus a Deo ad Mariam virginem itam Joseph, et in civitate Nazareth commo- Salutatnr Maria ab angelo, plena gratia, ictione coelesti annuntiatur, superveniens in tos sanctUB, ac virtus Altissimi promitti-
enim Trinitas, nnus Deus, et ipse altissimus. Natus est igitur Christus de Spiritu sancto, ex Maria vir- gine, id est de virtute Spiritus sancti, quse una commnnis est Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Filius autem solins Patris est Filius, et Pater solius Filii Pater est. Heec igitur virtus superveniens obumbravit Mariam, et ex duabns naturis Christum Dominum operata est. Sicut enim anima rationalis, et caro unus est homo ; ita Deus et homo unus est Christus. Qoantum autem ad humanitatem spectat, non solum a Patre, et Spiritu sancto, verum etiam a se ipso et factus et creatns est. Qoantom vero ad divinitatem
sec eadem veritas stabilita fuit a D. Thom. la, q. 3, art. 8» sed aliis rationibus, qnas bic re- n oportet.
Patrol. GLXIY. 2
43
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
nec factus, nec creatus ; sed a Patre solummodo genitus. »
§ V. De Christi nativitate, circumcisione, et manife-
staiione.
« Peperit itaque beatissima Virgo, prosequitur S. Bruno eodem in commeut. super cap. ii Luc, 7, concipiens virgo, pariens virgo, et in eeternum per- mansnra virgo. Glausa aute partum, claasa in partu, et clausa post partum (14). Peperi/, inquit, filium suum primogenituniy et pannis eum involvii, et reclina' vit eum in prxsepio^ quia non erat eis locus in diver- som. 0 pietas immensa I 0 humilitas ineffabilisl 0 sacramentum inenarrabile ! Deus homo fit, seternus temporalis, immensus localis, immortalis passibilis, parvis pannis involvitur qui coeli ambitu prse magni- tudine non continetur. »
Pastoribus eadem in regione soper gregem suum yigilantibus statim ab angelo Christus natus, in prae- scpe reclinatus, et pannis involutus, cum Maria ma- tre et Joseph annuntiatnr. Ilac visione admoniti pastores, quae audierant, et viderant, secnm confe- runt, dicent^ : « Mira sunt, » eumdem locum Lucw exponcns Bruno, ait, c quse aodivimus, stnpenda, qnie vidimus. Coelis gloria, pax terris promittitur. Salvator hodie natus est nobis, rex novus hodie da- tus est nobis, qui est Christus in civitate David, eamus, et videamus hoc Yerbum, et credamus, quia in principio erat Verbum, ct Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum (Joan, i, i).Quod factum est, Quantum ad se, neque factum, neque creatum est. Factum tantummodo est, quia Verbum caro factum cst : quod Dominus ostendit nobis, Videamus corpo- raliter, et quod mente concepimus, et fidc tenemus, restat, ut ocuiis tencamus. Et venerunt festinanteSy et invenerunt Mariam^ et Joseph^ et infantem positum in prxsepio {Luc. ii, 6). >
Quia vero Christus Dominus omnem justitiam adimplere venerat, et se verum hominem, non um- bratilem, aut phantasticum ostendcre, legi circum- cisionis secundum tempus prsescriptum subjici vo- luit. Duplici in loco disserit S. Bruno de cir- cumcisione Christi Domini, quorum primus est in Evangelio Lncae cap. ii, i5 : « Nobis, ait, non sibi circumciditnr Dominns. Sicut enim nobis est^^natus, nobis baptizatus, et passus; ita et nobis est circumcisus, de quo Apostolus inquit Rom. iv^ li : Quia signum accepit circumcisionem siynacu- lum justitias fidei. » Data est igitur circumcisio, uon ut peccata toUeret, sed ut aliquid signiticaret, et quadam differentia Judaeorum populum ab aliis gen- tibus separaret. Quamvis itaque propter mandati transgressionem qnicumque olim non «icumcidere- tur, damnabatur; non tamen per circumcisionem justiOcabatur. Hxc enim circumcisio in Christo completa est, in quo et alise legis cseremonioe con- summatse snnt. Alterum locum proBstat sermo De
(14) Consonans est S. Leo M. in serm. 2 De na- tivit. Domini, c. 2. t Oportuit enim, ait, nt pri- mam Genitricis integritatem nascens incorruptio
A circumcis. Domini 5, iib. iv Seolent. « Qu aOtem, inquit, Salvator noster hanc in carn circumcisionem suscepit, hsec valde ratioi causa fuit, quia non venit legem solvere, sed plere. Finis enim legis, dicit Apostoius Rom Christus est ad justitiam omni crcdenti. Ii lex completa est, nihil proiiciunt, qui post circumciduntur. Quse autem sit circumc significatio explicatur a D. Thom. iii p., art. 3, ubi ait : <( Quod sicut Filius Dei non p se ipsum factus est homo, et circumcisus iu sed ut nos per gratiam faceret deos, et ut spi liter circumcidamur, sic propter nos sistitii mino, ut discamus Deo prsesentare nosmetii Cum autem Jesus in Bethlehemitico pra?scp
B raretnr, ducti a stella novo splendore coru venerunt Magi ab oriente eum adoraturi, ciqu rata munera obtulerunt. Plura snnt mysteriij in evangelica lectione contemplatur A. N., exponit in comment. super cap. ii Matthsei, qi aliqua tantum, ne longiores simus, profei « Sed quare, inquit, eos antecedit stella, r 'viam eis ostendat, et ad puerum ducat? Seqi igitnr eam, veniunt Bethlehem ; stat super di illam, in qua erat virgo Maria; stat stella stellam : Maria enim siella maris interpre Stelia itaque Filius, stella et mater : stella ori* stella ; sed major qote oritur, quam illa de qu tur. Unde et merito supra stare videtur. Noi snpra puerum : Sed quid dixit : Supra ubi erai Ubi enim erat puer, nisi in sinu matris? Staba stella, et clamabat : habet enim hnguam sua Sed quid signiflcabat? Quid dicebat? Vis quid? Hic est puer : hcec est mater pueri : hi quaerite : hic invenietis : hic in parvo corp latet : hic ubique est, et omnia replet. Hoc est quod dicit : Videntes autem stcllam gavisi sun dio magno valde, Quid est enim videntes st nisi videntes, et intelligentes quid eis significa et dicebatur per stellam? Non enim niagnun dium est vidcre stclias. Nam solcm et lunaui vidcmus, et non raultum vidcndo gaudemus. debant igitur non prcpter stellam, scd propter signiiicatum. Et intrantes domum invenc7mnt p
I) cum Maria matre cjus, ct procidentes adora mmj et apertis thesauris suis oltulerunt ci m aurum, thus, et myrrham. Quanta exsultati fuerit, 0 Virgo beatissima, quis cogitare v Qnoniam quem nuper genueras, jam quasi Dor adorari videbas. Sed quare tria muncra obtul nisi ut Trinitatis mysterium rcvelarent? Pi enim munus oITerimus credcndo in Patrem, j dum in Filium, tcrtium in Spiritum sanctum autem per aurum signiUcari putamus, nisi quaj caileris major est, et latius fulget, regia testatem? Aurum igitur Cbristo olFerimus, qi;
custodiret, ot complacilum sibi claustrum pi et sauctitatis hospitium divini Spiritus virti victa servaret. »
PROLEGOMENA.
46
B
i regem esse credimas. Offerimus et thas, qnia A d esse coniiteihor : myrrham quoque ei offeri-
qoia sic illam Deum esse credimus, ut homi- , et mortalem esse non duhitemas. » Cum hec
superqoe ezplanata sint, non indigent ut nlte- similihus dictis in serm. De Epiphania Domini Qsdem lih. Senteotiarum confirmentur. em ipse Christus Dominus, ut sai adventus ye- 3m, juxta prophetarum oracula, comproharet, tmplo preesentari voluit, legalique ohlatione ot ogenitus redimi. Non minos copiosus est S. ;o in edisserendis divinis rebas, quae hac de »ti prsesentatione ah evangelista Luca cap. ii^ refenmtur, cnjus commentarii aliqua tantum cam de S. Simeone, qui Christum in ulnas suas )it. « Qualis enim, inquit, et qnantus Simeon fuerit, hreviter ostendit evangeiista, dum ju- , et timentem Dominum populi consolationem ectare, et desiderare dicit, cui et Spiritus san*
qui in eo erat, Filii Dei adventnm revelaverat, e promiserat. » Et hoc est, quod ait : Et re- mm acceperat a Spiritu sancto, non visurum se em, nisi prius videret Christum Domini. Quanto ierio videndi Dominum senex iste beatissimus abat 1 quem jam eetas de hoc sseculo exire co- .t, sed Dei responsio retinehat. Mori enim cu- s, mori non poterat; quia Cliristum Domini nec-
viderat, de quo sihi factum responsum audie-
Non msurum se mortem, nisi prius videret Chri' Domini. Hoc igitur desiderahat, hoc mente Q abat, hoc semper cogitabat. Manifestavit se Christus Simeoni, adimplevitque Malachise ihetiam qni eum venturom in templum prsedixe- cap. III, 1 : Et statim veniet ad templum suum inator^ quem vos quseritis et angelus testamenti^ i V08 viUtis, Fugit autem Jesus in iEgyptum, se Herodis persecutione eripiens, eoque c vivis ato, rediit in Galilseam, et cum parentibus ha- irit in civitate Nazareth. Ibant autem ipsi paren^- fesu per omnes annos in Jerusalem in die solemni hsB. Et cum factus esset annorum duodecim, ndenHbus illis Eierosolymamy secundum consuB' nem diei festi, consummatisque diebus, cum redi-
remansit puer Jesus in Jerusalem, et non co- jerunt parentes ejuSy Luc. ii, 4i. Quid hoc in ^
Eyangelii sit intelligendum, idem S. commen- r exponit : a Religiosi parentes, inquiens, per os singulos ibant in Jerusalem, nt legem audi« , sacrificiis participarent, solemnitatihos inter- nt, et ejos adhuc umbne serviebant, cujus jam tatem tenebant, Tota enim illa solemnitas Chri- passionem, resurrectionem, et csetera, quse de scripta sunt, significahat. Erat igitur simnl cum sris Jesus in solemnitate, qui totius erat causa mnitatis. Permixtus turbis videbatur ab omni- » landabatur ab omnibns, in iege, et prophetis dicabatur, in sacriiiciis significahatur, et a ne-* e cognoscabatur; quia duplici velamine tege- ir. Inde Telamine litterae, hinc camis pariete. »
Tempus demum advenit, qno Christam splendi- dius suse manifestationis testimonium prehere opor- tehat, suamque missionem in mnndam adimplere; quare, ut habemus ex Matthseo cap. iii, 43 : Tunc venit Jesus aGalilxa in Jordanem ad Joannem, ut baptizaretur ab eo. Plures hic complectitur doctrinas S. antistes soo in Comment. De institutione, et ne- cessitate haptismatis Christi, de iine circumcisionis, de revelatione SS. Trinitatis, de novae fidei veritate ; eodemque tempore maximam de Christi et Joan- nis hnmilitate excitat admirationem. « Qnod enim, ait, tunc intelligendum est, qnando Joannes talia pro^dicabat et baptizabat ; non autem qoando prce- dicare coeperat : jam enim tricesimum annum uter- que intraverat, quando ad haptismum Dominns ve- nerat. Baptizatur autem Jesus non sihi, sed nohis. Lavat aquas, et sanctificat suo tactu, non ipse lava- tur ab aquis. Ihi vetus circumcisio periit : ibi novse fidei innovatio coepit. Ibi primum Joannes baptizare didicit, uhi totius mysteria Trinitatis, cognovit, audivit, et vidit. Territus tunc Joannes, et ad Do- minum accedere contremiscens, prohibebat eum, dicens : Eyo a te debeo baptizari, et tu venis ad me? Respondens autem Jesus, dixit : Sine modo] sic enim decet nos implere omnem justitiam» Tu, inquit major es, tu Dominus es; ego minor, et servus; me oportet minui, te autem crescere. Quid est ergo, quod tu venis ad me? Ego potius debeo ire ad te. Tu mundus es, et omnia mundas ; non tu a me, sed e^o a te, et mundari et baptizari debeo. At iUe : sine modOf mjsterium est, qnod ago : dum ego haptizor, tu quoque in me baptizaris, quia membrum es illius qui haptizatur. Sic enim decet nos implere omnem justitiam^ veteribus finem et terminum ponentes, novis autem exemplum et regulam dantes. Bapti^ zatus autem Jesus confestim ascendit de aqua; et ecce aperti sunt cobU, et vidit Spiritum Bei descen^ dentem sicut columbamy et venientem super se : et ecce vox de cobIo dicens : JEftc est Filius meus dile' ctuSf in quo mihi complacui, Quid est enim, inter- rogat S. Brnno, qaod haptizato Domino coeli ape- riuntur? Et respondet : Magnum est hoc mysterium, magnamque his, qui baptizantur, Isetitiam prsefigu- rat. Glausum erat prins; nemo iUum ante bapti- smum ingrediehatnr ; nunc autem apertnm est. Vidit autem Spiritum Dei descendentem sicut columbamf non quod Spiritus sanctos in columba incamatus sit; solus enim Fiiius est incamatns, sed quod in columba Spiritus Dei se ostendere voluit. Vox au- tem illa, quffi do coelis aodita est, cajus, nisi Patris fuit? Quis enim alius dicere potoit : JEfic est FiUus meus dilectus ? Complacet autem sibi Deus Pater in Filio auo dilecto, quod talem ante tempora ineffabi- liter, et sine initio Filium genuit. Apertissime hoc in loco Trinitas ostenditur, in quo personaliter tota sentitur; siquidem Filins in homine, Spiritus sanctos in coiumba, et Pater in suse vocis testimonio deda- rator. » Huc usque manifestatio Christi UcXa non ftierat»
47
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
48
nisi aliquibiis, qui quasi primitiffi forent ejus acqui- A Brnno, venite post me, Post Christum namque ire,
sitionis, pastoribus scilicet, Magis, Simeoni, Joanni BaptistoR. Scd, cum tempus sum missionis adimplcndic advenissct, atque in sui sequclam nonnuUos ad- duxisset, lios ctiam aliquibus signis in cjus fide et imitatione coniirmare dignatos cst. Quare invitatus Jesus ad nuptias in Cana Galiixae, ad cas se contulit noptiali convivio cum discipulis suis intcrfiiit; ibi- que primum miracolorum operatus est. Cum autem visus sit Christus matri suffi petenti conversionem aquffiin vinum, quod sponsis defecerat, paulo aspere respondisse, (15) quasi malc illa petisset, quod non- dom venerat tempus ut faceret quod optabat, Bruno nostcr niysterium vcrbis cvangclistae Joannis cap. n
est ejus vestigia sequi, ejus opera imitari, ejusque patientiam et humilitatcm tenere. Ncque enim suf- ficit nobis pedibos tantum ire post Jesum, nisi ct menle et dilectione eom sequamur. > His autem primis sectatoribus secum assumptis, coepit Chri- stus praBdicationem suam,etuttestator idemS. Matth. cap. V, 13 : Circuibat Jesus totam Galilseam docens in synagogis eorum, et pi^xdicans Evangelium rcgni Dei, ct sanansomnem languorem et infirmitatcm inpopulo. Et abiitopinio ejusin totamSyriam,et obtulerunt ei omnes male habenteSf et vexatos variis languoribuSj etc. Ubi S. Bruno hcec subjicit in comment. ad idem cap. iv, 23 : « Ecce quam subito manifestatnr Christus ; ecco
contectum elegantcr exponit : Et deficicyite vino dicit quamsubitoejusvirtutisfama.etopinioterramreplet. mater Jesu ad eum : Vinum non habent, « Plena Undiqoe autem omnes infirmi, et male se habentes
enim, ait, Spirito sancto virgo Maria, jam tnnc illud miraculom praividebat, quod ejus lilius factu- rus erat. Quod ergo facore Jesus cogitabat; hoc illa ut facerct admonebat. Et dicit ei Jesus : Quid mihi, ct tibi cst, mulier? Quid mihi, et tibi, inquit, com- mune est, nisi hocc caro mortalis, ct homanitas ista, quam fero, quoe famem pati, sitire et mori novit, miracula facere non novit? Quod enim in vinum aqua convcrtitur, non hnmanitatis, sed divinitatis est. Nondum venit hora mea, Nondum venit hora passionis mese, in qua quid mihi et tibi commune sit omnibus innotescat. Tunc enim carnem quam de te suscepi, non virtutes et miracula facere, scd in
ad eum deferuntur, et ipse ut verus medicns omnes interius et exterius cnrat infirmitates. » Eadem fnsius etiam disserit in comment. super ps. xv, p. 324, c. 4. § VI. JDc peccato originali. Quid causoe fuerit tantorum malorom quai mun- dum inondarunt, humanamque progeniem tantas in calamitates adduxerunt? Non alia profecto, quam Ada» protoparentis culpa, cujus posteri ejus omnes participes fuerunt. Omnes in Adam peccasse certum cst, adeoque sicut in omnes homines pertransiit peccatum, ita in ipsos mors cum omnibus malis pertransivit (16). Hanc veritatcm ex apostolo, Rom. cap. V. 12, habemus : Vropterea sicut per unum ho-
cruce pendere et mori videbis. Dicit mater ejus mi- c minem pcccatum in hunc mundum intravit, et per
nistris : Quodcumquc dixcrit vobis, facite. Inter se loquebantur mater et filins. Ipsi se intelligebant, ipsi sua secreta noverant, ipsi, quid tunc fieri opor- tcbat, et quid futurom erat, sciebant. Caiteri autem quid ip.si dicerent ignorabant. > Conversam aqoam in vinum a Christo admirati sunt omnes, eoque por- tento^ Jesus, ut testatnr evangelista. Manifestavit gloriam suam, et crediderunt in eum discipuli ejus. Sed quia Christns Dominus non venerat qoffirere gloriam suam^ sed gloriam Patris soi, qui ad sal- vandos homines eum miserat, ductus est a suo spi- ritu in desertum, ut oratione. et 40 dierum et 40 noctinm jejnnio tantum opus exordiretor, suisque asseclis pr»beret exemplum, quomodo coeleste prffi-
peccatum mors^ et ita in omnes homines mors per- transiitf in quo omnes peccaverunt. Quale et qoan- tum fu^rit peccatum primi hominis Adffi, quod omnem cjos progeniem infecit atque damnavit, in- telligi nequit, nisi status perfectionis. excellentiffi et dignitatis in quo creatus fuerat dignoscator. Hic cximie a Bronone describitnr in Comm. c. i Gen., p. C, c. 2, exponens illa verba : Faciamus hominem ad imaginemf et similitudinem nostram. « Quamvis ait, aliud sit imago, et similitudo, hoc tamen in loco idipsum signiflcat et imago et similitudo; sic ad Dei similitudincm factus est homo, sapiens qui- dem, justus et bonus, immortalis et incorroptibilis factus est. Sed quoniam dicitur (idem S. Bruno),
sidium sibi promeruissent. Expleto autem jejunio, ^ crcavit Deus hominem ad imaginem, suam, deinde
terqne victo diabolo qui eum ad tentandom accesse-
rat, elegit duodecim apostolos, inter quos primi
fuere Petrus et Andreas et ejus frater, deinde Zebedffii
filii, Jacobus et Joannes, piscatores omnes, et reli-
qni a S. Matth., c. iv, descripti, qui colomnffi et
fnndamenta Ecclcsiffi futuri erant. Dixit autem eis :
Venite post me, et faciam vos /!eri piscatores homi-
num (Marc, i, 27). « Sed qnid est dicere, ait S.
(lo) Petav. lib. xiv De incar., c 1, § 6. Vid. adno- tat. in S. Maximum Taurin., p. 68
(16) a Primus cnim homo transmisit in omnes homines peccati sui merita auorum caro est de peccati lege concepta. Propter noc in parvolis, cum nullum sit ex propria voluntate peccatnm, inest ta- men filiis ir» carnaliter genitis macula parentalis,
subinfertur, ad imaginemj Dei creavit illum, sic etiam iiitelligi potest, ut talem corporaliter qooque ho- mini imaginem daret, qualem Filium, qui utique Deus est, quandoque suscepturum ante tempora disposuerat. Sic igitor non solum interior, verom et exterior homo noster quodammodo absimilis esset (17). » Hanc doctrinam ex Tertulliano de- sumpsit Bruno; illo enim hb. De resurrectione car-
quffi quidem bene dispositum divino} creationis non perturbat ordinem, sed nffivo patcrnffi transgressio- nis intligit tetram nascentibus foeditatem. > S. Fulg. De prffid. et grat. lib. i, cap. 3.
(17) Quid hac de imagioe homini sentiendum sit opportune adnionet S. Aug. lib. xv, Do Trinit. cap. 20. « Verum, inqoit, nec hanc imaginem ab eadem
PROLEGOMENA.
50
ap. 6, ubi agit de primo homine ex limo for- y sic loquitur : « Recogita totam illi Deum )atum, ac deditum, manu, secsu, consilio, ntia, providentia, et ipsa iraprimis affectione lineamenta ducebat. Quodcumque cnim limus imebatur, Gliristus cogitabatur homo futurus,
et limus et caro; sermo quod et terra tunc, inim preefatio Patris ad Fiiium : Faciamus ho» m ad imaginem et similitudinem nostram. Et fecit inem Dens, id utique quod fmxit, ad imaginem 'ecit illum^ scilicet Ghristi. £t sermo enim Deus^ in effigie Dei constitutus, et non rapinam arbi- s est pariari Deo. Ita limus ille jam tnnc ima- n inducens Christi futuri in carnC) non tantum )pus erat, sed et pignus. » Ex quo autem pecca- kdam, Iransgrediens Dei prseceptum, de non do fructu ligni scientioe boni et mali, dissimilis s est ab illa Dei imagine in qua Deus enm con- rat; amisit enira justitiam, sapientiam^ immor- item et bonitatem, quee dona Dei erant, non rae suflc proprietates ; et factus est mortalis in- js, servus peccati, concupiscentise subjectus, et tellectu obtenebratus. Quare A. N. loquens de iiso, dixit p. 9, col. i. « Posuit et lignum scien- >oni et mali, de quo postquanr primi homiues :derunt, quibus bonis caruerint, quibus malis icuerint, cognoYerunt. » Experti etiam sunt iptionem naturse, et carnis rebellionem, qute i spiritui subjecta ei obtemperabat, quod ma- in omnem eorum progeniem propagatum fuit. ;ura humana, inquit idem S. Bruno in ps. cxv, 7y col. 1, a primo homine per peccatura vitiata, rrupta in omnibus hominibus reperitur, et non a Christi sanguine sanari, et liberari potest. » tatu autem innocentiae in qua creatus est Adara ie disseruit eadem pag. 9, col. i, ubi haec habet : aotum autem, inquit, Dominus hominem dilcxe- X hoc etiam facile inteliigi potest, quod taiem ationis iocum ei preparaverat, in quo, si non Lsset, et castissimo coojugio sine omni concu- ntia filios procreasset, ex quibus, completo Drnm numero, nuila mortis amaritudine degu- , supemam Jerusalem conscendens, nec me-
nec numero ab angelis discrepans, seterna tndine frueretur. »
ntse calamitatis nostrorum protoparentum au- fuit diabolus, qui cum suis asseciis per super- i a coelo depulsus, et in barathrum ignis prseci- us, invidens conditioni hominis, a felicitate, fruebatur, per mulieris illecebras et suasionem ere conatus est (18). Hinc A. N. occasionem is est quserendi, quomodo perfectis omnibus, t dic, qucc Deus creare volnerat, dici potuit : \ Deu8 cuncta, qu3e fecerat, et erant valde bona, i erat malnm, vel ipse diabolus princeps mali? et
itate factam, et suo vitio in deterius commu- a, ita eidem comparet Trinitati, ut omni modo im^t similem ; sed potius qualicunque similitu- magaam quoque dissimilitudiuem ceruat ; quan-
A respondet, p. 7, c. 2. « An nondum ceciderat, ut dicitur Joan. y III, 4 ir : In veritate non stetity et ab initio mendax fuit; aut fortasse ipsa die, qua factus est homo, ejus glori8einvidendo,atqueideomortiferasuadendo,simul cum bonitate ipsum quoque principatum araisit. Simul cnira et non prius horainis, et doemonis condemnatio lc- gitur. Nam quia mulier dixit : Serpens decepU mc, et co- medif statim Dominus serpenti raaledicens ait : Maledi- ctus eris inter omnia animantia, et bestias terrae. Mulieri quoque dixit : Multiplicabo serumnas tuas. Adse vero : Maledicta teira in opere tuo. De his autem in aposto- lorum et prophetarum libris nihii certum reperi, et doclores Ecclesiaj diversa sensisse cognovi. Dico autem quia, et si prius cecidisset, nihilorainus ta-
^ men dici potuisset quia vidit Deus cuncta quse fece- raty et erant valde bona, quoniam et in ipso diabolo adhuc bonum est, quod fecerat. » Neque malum ul- lum excogitari potest in fructu quem Adam et Eva comederunt, quia, ut docet S. August. eod. lib. Do civit. Dei, c. 12, in tantce felicitatis paradiso nihil erat, quod non esset bonura, sed esca illius frnctus mala fuit, quia prohibita. Transgressio autem prse- cepti magnara culpam involvit, siquidem « obedien- tifie virtus, sequilur idera S. doctor, in rreatura ra- tionali mater quodammodo est omniura custosque virtutum, quandoquidem sic facta e^t, ut ei subdi- tam sit utile; perniciosura autem suam, non ejus a quo creata est, facere voluntatem. Hoc itaque de uno cibi genere non edendo, ubi aliorum tanta copia sub-
-^ jacebat, tam leve prasceptum ad observandum, tam breve ad memoriam retinendum, ubi praesertira non voluntati cupiditas resistebat, quod de pcena trans- gressionis postea subsecutum eat, tanto majore in- justitia violatum est quanto faciliora posset obser- vantia custodiri. »
Nemo tamen ex hoc cum haereticis senliat concu- piscentiam, sive appelitura ad malum, obortum in homine, qui poena peccati est, libertatem arbitrii, hoc est potentiara ad bene agenduni ei abstulisso. Cupiditas enim illa Isesit quidem librrnm arbitrium et debilitavit, ut repugnantiam in bono eligendo ex- periatur homo, sed non exstinxit, ita nt retineat quidem facultatera indifTerentiaj activoe, et in quam- cunque partem velit se convertere possit. Hujus orthodoxae doctrinse assertorem Brunonera nostrum proferam, qui in exponendis verbis illis ps. lxix, pag. 446, col. i, Deus in adjutorium meum intende, Domine, ad adjuvandum me festina, haic tradit : € Haec oratio sufiicit nobis in omnibus qua5 postu- lamus, praesertim, si ab inimicis et adversariis afUi- gimur : ubique et in omnibus Dei adjutoriura quai- rendum est, quia ubique,,ct in omnibus necessarium est, quoniam sine ejus adjutorio nihil facere possu- nius. Si bona agere volumus, bene et utiliter ora- mus, et si, quod non debemus, mala agere volumus,
tuni esse satis videbatur, admonui. »
(18) Vid. Aug. De civit. Dei, lib. xiv, cap. 2, et i^ulg. de Fide ad Petrum, cap. 3, n. 33, cdit. Rom. 17iO.
5i
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
52
\
bene, et utiliter oramas, magnum qaidem Dei adja- A se suscepit. » Idem coniirmayit ad illad Deoter. cap.
toriam est, si malis desideriis resistat, et iieri non permittat. Qui igitur malum aliquid facere cupit, dicat prius : DeuSf in adjutorium meum intende, et non poterit facere qaod cnpit. Festinet igitur Domi- nus in adjatorium bonis nt faciant qaod volunt, fe- stinet et malis in adjutorium ut non faciant quod Yolant (i9). >
Sed hajasmodi libertas arbitrii vix salvari videtiir in induratis, qui scilicet in tanta relicti sant maliiia, ut ea laborantes non resipiscant, quemadmodum contigit Pharoni, de qao Deus dixit Moysi, Exod. iv, 20 : Ego indurabo cor ejus, Hanc difQcultatem sibi proposuit A. N. in comment. super hunc Exodi
XXI, pag. 205, col. 4. Quando peccaverit homo quod morte plectendum est, et adjudicatus est morti, c Ideo fortasse, ait, quia priraus homo tunc in ligno pepen- dit, qaando pomura vetitum ex arbore ra^uit, et hu- manum genus est morti adjudicatum. In ligno ergo quicunque pendet, et adhuc originali peccato tene- tur, maledictus est. » Preeterea in cap. xii. Exod., pag. 60, c. 2, ubi excidium narratur oranium primo- genitorum iEgyptiorum, h«e habet : « Mortua sunt omnia primogenita in terra iEgypti, quoniam origi- nale peccatum per universum mundum in omnibus illis periit qui crediderunt et baplizati sunt, ut pec- catum, quod per lignam concupiscenliae ccepit, per
locum p. 53, c. i : quam ita solvit, et libertatem ar- ^ lignum crucis destnieretur. Quot sunt enira homines, i_:*-:: :«4-..x — -^i: — : -«j l -n^^ .- j. — i. ..^ ^^ ^^^^ ^^ origiualia pcccata. Omnis enim horum
cum eo nascitur, quod nisi Christi sanguine et aqua baptismatis deleri non potuit. » Tandem, omissis aliis testimoniis, hoc nnum addam ex Comraent. cap. xxxiv in Exod. p. 123, col. i : 0"* «"/'«'« imuita- tein, et scelera, et peccata, nuUusque apud te per se innocens est. « Nullus^ inquit S. Bruno, apud te inno- cens est, quia nec unius diei infans sine peccato est. Unde Psalmisla ps. l : Quoniam in iniquitatibus con- ceptus stim, et fn delictis peperit me mater mea. Fit ergo innocens per le, qui non est innocens per se, quoniam tu solus potes facere mundum de immundo semine conceptum (Job. xiv, 4). »
§ VII. De gratia Dei Salvatoris.
bitrii intactam relinqui afdrmat. Ego indurabo cor ejus. cc Qnid est hoc, Domine? Tu indurabiscor cjus? Tn enim, ut Apostolus ait : Cui vis, raisereris, et quem vis, induras. Quod si induras, cui nemo resi- stere valet, quid ad Pharaonem? cur qui ^populum dimittere non potest, ideo panitur, qnia non dimit- tit? Non potest, quia induratur. A quo? A te. Tu enim dicis : Ego indurabo cor ejus. Aiiter est intelli- gendum. Quod ergo dicitur : Ego indurabo cor cjus, tale est ac si diceret : Ego cor ejus indurari permit- tam, nnllam vira ei faciam, totura se sibi dimittat, faciat quod velit, nt si bene vel male egerit, totura sibi, et non mihi impntetur. » Ergo sicut obduratio Pharaonis, juxta Brunonem, tota ex ipso fuit, eam
enim vicisset, si voluisset : ita etiam peccatores C Destitutus igitur homo originali justitia, et impo-
quotquot sunt, propensionem snam ad malum, si velint, snperare possunt. Retinqui tamen aliquem in mala voluntate propter diuturnam gratise resisten- tiam, ejusdem Brunonis aliornmque SS. Patruni sententia fuit. Ille enim eodem in Comment. Exod. cap. X, p. 57, col. i, ubi, de tenebris agit, quse to- tam iGgyptum occupaverant, hsec habet. « Ecce qui regem sequuntur tenebrarum, qni toties admoniti et flagellati, qui totsigna et miracnla videntes, adhuc in- durato corde in malitia perseverant, tenebris involuti nihil vident, et quasi lapides immobiles permanent. » His igitur de peccato originali exploratis, « quod unicnique, ita S. Augustinus lib. vi contra Julia- num c. 12, proprium illud est, et voluntarium, vo-
tens factus ad eam snis viribus recupcrandam , cuni sensus, et cogitalio cordis ejus, ut inquit Scriptura, Genes. cap. viii, prona facta sint ad malum, consc- quitur ex eo neccesitas divisi adjutorii, graliae sci- licet pr«Ebentis homini lapso vires, quibus bonum ad vitam aeternam ordinatum agere valeat; quodque gratia dicitur, quia gratis datur; estque illustratio in intellectu, et pia affectio in voluntate. Hanc igitur gratiam ejusque necesitatem pluribus in locis, post S. Leonem, qui dixit : « Quod cecidit in Adam pri- mo, erigitur in futuro, • docuit S. Bruno, qui supra relatum Geneseos locum exponens p. i9, col. 2 « Natnra, ait, humana per se fragilis, et miserabilis, nisi Dei auxilio protegatur, fdcile labitur in pecca-
luntarium quidem voluntate originis ; proprium v^iro " ^^^.^ ^^^ digna videtiir, cui misereatur. » Eodem
spiritu loquitur super verba illa ps. cxxxix, 8 : Do- mmc, Domine, virtus salutis mcx^ inquiens, « Sine ejns adjutorio, et virtute salvari non possum, » item- que super haec alia ps. cxliv, 20 : Dominus dirigitjustos « quia, ait, ipsius gratia est, quod a recto iti- nere non recedunt (29). » Rursum et in ps. lxii, 7 : Sic memor fui super stratum meum, in matutinis me-
proprietate naturse ac personsep > intelliguutur quse A. N. de peccati originalis effectibus pluribus in lo- cis dixit. In Genesis enim cap. ii, p. 9, col. 2^ su-. per illa verba dicta Adam a Deo : In quocuquue die comederis ex co, morte morieris, inquit : « Et Adara quidem mox ut comedit mortuus est, non quod de hac vita confestim exiret, sed ut quando exiret in
(19) Quod hic docet Bruno, bonos implorare a Domino adjutorium, ut faciant bonum qood volunt, et malos eadem deprecatione uti debere, ut ayer- tantur a malo quod cupiunt, innititur Augustino, qui lib. I, c. 3, contra duas epist. Pelag. h»c habet. A Deo ipso donari homini bene operandi libertatem, juxta ilfnd Joan. viii, 36 : «t vos Filius liberaverit, vere liberi critis, Qua veritate stabilita, hsec subin- fert. « Datur eigo potestas, at iilii Dei fiant, qui
credunt in eum, cum idipsum datur, ut credant in eum. Quae potestas nisi detnr ,a Deo, nulla esse potest ex libero arbitrio, quia nec liberum in bono erit, quod liberator non Iiberaverit, sed in malo liberum habet arbitrium, cum delectationem malitiae vel occultus, vel manifestus deceptor inse- rit. vel sibi persuasit. »
(20) S. August. contra duas epist. Pela*?. lil). i, c. 3, n. 7 : Postquam prcemisisset neminem credere
j ■
PROLEGOMENA.
5i
or in ie, quia fuisti adjutor meus, eadem habet, A eamdora doctrmam tradidit S. Bruno in comment.
pii homines, inquit, et peccatoresin nocte, etin ^ris sunt. Sancti vero in matutiuis, utpote qui ilis lumen vident, etSolijustitioe appropinqnant. factus est adjutor meus, Merito itaque tui sem- oiemor fui, et memor ero, quia ubique, et in bus necessitatibus meis factus es semper adju- leus. 9 insuper ad illa verba ps. lxxxiii, 6, is vir cujus est auxilium, abs te, ait : c Beatus ir, cui in hac vita sic auxiliaris ut ad iilam do- tuo adjutorio conscendere pos>it. Nemo enim , nisi traxeris eum. • Et ad hasc altera : In faciemus virtutemf et ipse ad nihilum dcducet ^antes nos (Psal. ux, 14). c In Deo^ inquit, fa-
super illa ps. cii, 2-4, pag. 5i7, col. 2 : Noli oblivi- sd omnes retributiones cjus. Qui propitius fiet omni- bus iniquitatibus tuis; qui sanat omnes languorcs tuos; quiredimit de interitu vitam tuam ; qui satiat in bonitate desiderium tuum : qui coronat te in misera- tione et miserationibtis. « Magnse sunt, inquit S. episcopus, istai retributiones, et tam magnse, ut eas nunquam oblivisci debeamus. Factus est autcm Ooniinus propitius omnibus iniquitatibus nostris, qiiia non solum originale peccatum, sed simul cum eo omnia alia suo sanguine delevit. £t hoc est quod dicit : Qui sanat omnes languores nostros ; omnes quidem, quia nullum ad sanandum relinquit ; anima)
s virtutem, et ipse egredietur in virtutibus no- ^ loquitur et de ejus languoribus dicit. Redimit autem '
* • ■ «• •• • ■« •« A ^^ V • J «J *_£ ' 3 A^ * A. * *
quia, sicot dixit, iiue eo nihil possumus fa-
»
ia vero Semipelagiani admittebant quidem ne- atem gratiae ad bonum opus perficiendum, non 1 ad initium boni operis, eis opposuit dogma licum, exponens illud ps. cxviii, ii7, Adjuva l salvus ero : « Deus est, iuquit, qui operatur in
et velle et posse, et sine ejus adjutorio nihil ) possumus (2i). > Cum quiesitos fuisset S. st. cojus sit bona voluntas, Dei, an hominis,
De peccat. merit. et rem., cap. 18, n. 30, re- let : c Nam, si nobis libera quecdam volantas ex ist, quee adhuc potest esse vel bona, vel mala, vero voluntas ex nobis est, melius est id quod
de interitu vitam ejus, quod iieri non posset^ nisi prius ejus peccata dimisisset. Satiavit quoque in bonis dcsiderium ejus, quia iirmissimam spom sibi tribuit seternaB felicitatis. Unde Apostolus ait Rom. cap. IX, 24 : Spe enim salvi facti sumus. Coronat au- tem in miseratione et misericordia, quia ipsc, qui dat coronam idem ipse dedit victoriam; neque vin- cere potuisset, nisi ejus auxilium adfuis&et. »
Hujusce autem auxilii beneiicium nullis prs&ce- duntibus meritis dari asserit A. N., sed solum ex bona Dei voluntate proficisci, quippe decla- rans pag. 353, col. 2, illud ps. xxix, 8 Domine, in bona voluntate tua praestitisti decori meo virtu- tcm, (( et decorem, ait addidisti, et super decorem,
is, quam quod ab illo est. Quod si absurdissi- G hanc, quam habeo virtutem, addidisti. Hoc autem
Lcitur, oportet fateantur etiam bonam volun- . nos divinitus addisci. » Si ergo bona voluntas • est, initium etiam boni operis a Deo erit, non I a nobi^, « quooiam, ait idem S. doctor De et lib. arbitr., c. 17, ipse, ut velimus, opera- icipiens, qui volentibus cooperatur perliciens ft
ic autem boni agendi Ipotentiam, sive gratiam, iufficiens dicitur, omnibus dari docet A. N.; La gratiam efficacem, quse est voluntatis impol- »eu coeleste desiderium ferens hominem ad nandata adimplenda. Quare iilustrans verba sm ps. cxYiii, 40, Ecce concupivi mandata tua, : : c Mandata tua non solum Teci, sed facere
nullis prsecedentibus meritis, sed ex bona vo- luntate tua. Hinc est enim, quod Apostolus ait Rom. cap. ix, 16: Non est volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei, Quid habes quod non accepi- sti?{I Cor. IV, 7.) Omnis igitur virtus, constantia, et fortitudo sanctorum, non ipsorum, sed Dei est (23). • His alterum addam speciosissimum ejusdem S. episcopi locom p. 388, col. 2, super; verba illa ps. XLiv, 8 : Propterea unxit te Deus^ Deus tuus^ oleo Ixtitiaeprx consortibus tuis; ubi, posiquam dixerit in Christo omnem divinitatis pieDitudinem habitasse, docet, prffiter apostolos, ejusdem participes iieri quotquot aiii, c qoi non suis meritis, sed ejus ad- optione ad hsereditatem participandam electi sunt. • pivi. Facere enim quilibet potest, sed cum " Gratia autem, qua ad hanc adoptionem elevantur, rio faceie coeiestis gratiee est. » Luculentius IjBtitiae oleum appeilat, propter jucunditatem, quam
D
ristam,nisi illi fuerit datum, sequitur : « Nemo potest habere voluntatem jastam, nisi nullis laentibus meritis, acceperit veram, hoc est, itam desuper gratiam. v
) Vid. S. Fulg. lib. i, De flde ad Petrum cap. 34; et cap. 16 De prcBdest. et grat. ha»c do- c Sicnt ergo bona; voluntatis initium nemo po- aberenisi fuerit misericordia Dei prseveniente inatus, quia prxparatur voluntas a Domino, viii, 35, et rursum scriptum estpsal. lviii, 11 : meus, misericordia ejus pro^veniet me, ita eam- voluntatem bonam nemo usque in tiuem pote- »Unere, nisi fuerit jugiter eadem misericordia quente servatus. >
I Dizerat idem S. August. lib. De grat. Chri- p. 14 : « Si enim, sicut Veritas loquitur, omnis
qui didicit, venit : quisquis non venit, profecto nec didicit. Quis autem non videat, et venire quem- quam, et non voaire arbitrio voluntatis? Sed hoc arbitrium potest esse soium, si non venit : non au- tem potest, nisi adjutum esse, si velit; et sic adju- tum, nt non solum quid faciendum sit sciat, sed quod scierit etiam faciat. »
(24) Quidquid boni agunt sancti juxta S. August. lib. De grat. et lib. arbitr., cap. 16, a Deo est re- petendum. « Ut ergo velimus, inquit, sine nobis operator; cum autem volumus, et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur. » Coosonans est auctor de vocat. gent., lib. n, c. 8. t Datur ergo, ait, gratia sine merito, ut tendat ad raeritum, et datur ante ullum laborem, unde quisque mercedem accipiat socundum suum laborem.
55
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
56
I
animffi recte ^operantes sentiunt, donec hujusmodi A ubi legitur : Quoniam Jacob eregit sibi Dominus
nnctionem non amiserint. Sunt hsc ejus verba : « Bene autem hoc oleumy laetiti» oleum dicitur, quia omnibus qui ungnntur, si tamen unctionem non amittant, gaudium et lcetiti&m praestat.
Quamyis Ghristus pro omnibus mortuus sit, et velit, ut ait Apostolus I Tim., c. ii : Omnes homi' nes salvos fierif et ad agnitionem veritatis veniref ad quam omnes vocantur, non tamen omnes electi sunt. Cujus rei mjsterium, cum A. N. meditatus fuerit, totum refundit in divinam profundissimam yolunta- tem, de qua quid senserit, habemus in comment. ad illa verba ps. xci, 6. Nimis profundx sunt cogitatio- nes tux, « Cur aliud vas, inquit, iu honorem iiat, et
aliud in contnmeliam, cur, antequam nascantur, Ja- ^ quiescit omnis plenitudo divinilatis corporaliter (Col
y 1* X A. T^ 1«. A 1 i. I * /\\ /*' X ' • X X 1* 1**
cob eligatur, et Esau reprobetur, solvat |qui po-
test. » Similia dixerat ad verba Job. cap. xli, 2,
pag. 295, col. 1, Et quis ante dedit mihiy ut red-
dam ei? € Omnia, quse sub coelo sunt, mea sunt. Ac si
dicat : Quos defendo, misericordia est; quos non
defendo, justitia est. Gnm enim omnia mea sint, non
mihi qnasi mea omnia serviunt; quae etiam si ser-
virent, non tamen de suo, sed de meo servirent.
^ Nihil mihi quasi ex debito requirere debent, qui
nihil mihi ante dederunl. De hac profundissima qno?-
stione Apostolus ait Rom. cap. xi, 33 : 0 altiiudo
divitiarum sapientix et scientiae Dei, quam incom-
prehensibilia sunt judicia ejus^ et investigabiles viae
ejus! » Gum autem constet Deum libere aliquos eii-
11, 9). Gonsortes |ejus sunt apostoli, omnesque alii, qui non suis meritis ad haereditatem electi sunt. »
£t quia electio, vel prsedestinatio sanctorum juxta S. Augustinum, de prsdest. sanctorum, cap. V}, est praeparatio gratiXy gratia verojam ipsa donatio : unde quicunque liberantur, certissimeiiberantur(25) ; ejus sectatorem se prsebuit A. N. in comment. ps. lxiv, 5, pag. 429, col. 1 : Beatus, quem elegistif ct assumpsisti, inhabitabit iu atriis tuis, < Beatus,. ait^ ille, quem Do- minus sua pietate elegit, et de taniahominum tnullitu- dine sibi assnmpsit, iste enim perire non poterit, sed absque ulla dubitatione bona sibi prsedestiuata per- cipiet. Etipse quidem habitabit in tabernaculis ejus, et de quibus ipse Dominus ait : In domo Patris mei man'
gere, alios hac electioneprivare,hujusmodi veritatis C siones multx sunt (Joan, xiv, 2). •
assertorem proferam Brunonem nostrum in exposi- tione illornm verborum ps. lviu, 6, pag. 417, col. 2 : Et tu, DominCf Deus virtutum, Deus Israel, inten- de ad visitandas omnes genteSy ubi ait : < lile est Deus virtutnm, in cujus manu |et potestate sunt omnes virtutes, qui eas tribnit cui vult, dispensat quomodo vult, repellit a se quos vult. Non est volentis, ne- que currentis, sed miserentis est Dei {Rom, ix, 16j. » Glarius aliam jnstorum electionem ante prse- visa merita docet idem auctor in comment. ad Exod. cap. xxxiii, 19, p. 122, col. 1. Postquam retulit ora- iionem Moysi Deum deprecantis >pro populo praeva- ricatore in adoratione vituli aurei, hsec habet : « Quod autem sequitiir : Miserebor cui volucro et clemens ero in quem placueritf tale est, ac si diceret : Tu pro populo tuo rogas, tu pro his, quornm corda et cogitationes non cognoscis, exoras. Ego scio guos elegerim, ego miserebor cui voluero, qui nolo nisi bonum (24). > Idem praestat illustratio ps. cxxxih, 4,
(24) Tota est ex D. Augustino doctrina exposita : ille enim lib. ii, c. 17, De peccat. merit. eam tradit : <c Quare autem illos velit convertere, alios pro aver- sione punire, quanquam et in beneifcio tribumdo nemo juste reprehendat misericordem, et in vin- dicta exercenda juste reprehendat veracem, sicut in illis evangelicis operariis, aliis placitam mcrcedem reddentom, aliis non placitam arguentom, uulliis juste culpaverit, consilium autem dccultioris justi- tise apud ipsum est. Nos quautum coucessum est sa- piamus, et iutelligamus, si possumus, Dominum
D
Israel in possessionem sibi, t Optima ratione proba- j- tnm est, inquit, quoniam benignus est Dominus, at- p que suavis ; siquidem priuF/iuam boni, vel mali ali- quid egisset, nuilis prsecedentibus meritis, sola be- nignitate sua eum elegit. Et non solnm ipsum, sed totum Israel, id est, totam ejus progeniem, quffi postea ab ipso Israel vocata est, elegit sibi Dominus in possessionem et haereditatem. > Nec minus ad eamdem senteniiam confirmandam opportuna sunt, quae S. antistes afTert super illaps. xliv, 8, pag. 388, col. 2, Proptera unxit te Deus, Deus tuus, oleo Ixti- tisB prx consortibus tiUs. « Aliis ad mensuram, dicit datur spiritus, in ipso vero, Ghristo scilicet, re-
Hujusmodi doctrina de libera justorum electione, quam Bruno secutus est, plene consonans divinis oraculis videtur; nam Sap. cap. ix, 17, habetur de Deo : Sensum aulem tuum quis sciet, nisi t\i dederis sapientiam, et miseris Spiritum sanctum tuum de altissimis, et sic correctse sint semitae eorum, quae sunt in terris, et qux tibi placent, didicerint homines? Nam per sapientiam sanati sunt quicunque placuerunt tibi, Domine, a principio. His ergo inhaerens A. N. in expositione cap. I, Numer., pag., 172, col. 1, dixit : « Novit Dominus et nomina et numerum electorum suorum, et revera beati, qui in Dei exercitu nume- rati, et quorum nomina scripta snnt in Iibro vitse. De eis aliquem perire impossibile est. > Etenim isti, scilicet justi, non tantum electione quam operatione salutem consequuntur, sive mane, id est cito, aut vespere, vocentur ; dummodo opus, ad quod vocati sunt, faciant. Qnam necessitatem bonorum operum prae oculis habens S. Bruno, eam sic docuit in
Deum bonum ideo etiam sanctis suis alicujus boni operis justi aliquando non tribuere vel certam scien- tiam, vel victricem delectationera, ut cognoscant non a se ipsis^ sed ab illo sibi esse lucem qua illu- miuantur tenebra; eorum, et suavitatem, qua det frnctum suum terra eorum. »
(25) « Hsec prsedestinatio sanctorum nihil aliud est quam prs^cientia, et prseparatio beueiiciorum Dei, quibus certissime liberantur quicunque libe- rantur. • S. Aug. De dono persever., cap. 25.
PROLEGOMENA.
58
\, ps. LXiv, 9, pag, 430, col. 1, ad illa verba A bibere, tu forsitan petisses ab co, et dedisset aquam
i matutinif et vesperc delectabis. « Dclectatur, t, itaqae Oominas exitus iliorum, qui ezeant, et nt a ccBtu malorum. Matutinus est ille exitus, ito, vel in primceva aBtate fit; vespere autem ero, vel ultima eetate fit. Omnes tamen recipit , et primis et novissimis denarium tribuit. Re- re iilius Evangelii in quo paterfamilias conda- lerarios in vineam suam. > Dixerat S. Augusti- le vocatis a Deo : « Aguntur ut agant, non ut lihii agant. » Eadem habet idem S. episcopus in I. ejusdem ps. lxiv, 12, multisque aliis in
amvis S. Bruno asserucrit gratuitam prsedesti- nem, quse liberam importat justorum electio- certamque salutem, quam victricis gratiffi dono (quuntar, longissime tamen abfuit ab hsereticis am Christi necessitantem, et cogentem dicenti- Ille enim efficaciani gratiee cum libertate arbi- >ptime conciliavit, in hoc etiam fideliter Augu- doctrinam secutus (26). Siquidcm declarnns illa 1 ps. Lxvii^ 10, pluviam voluntariam scgregabis, , hxreditati tuae, inqait : « Non est hsec pluvia ;a, sed voiuntaria, quia voluntarie datur, et vo- irie suscipitur. Uanc autem, quia Judnei susci- noluerunt, segregavit Deus ho^reditati suob. » le haec, ut obiter dicta, accipiantur, duplici ex confirmari possunt, nempe ex comment. in cap. 0, Exodi, ubi expositis verbis illis Domini, Ego
B
vivam. Qoas ita exponit S. Brano : « Si me cogno- sceres, et S. Spiritu illuminata esses (donum nam- que Dei est Spiritns sanctus), tu forsitan petisses a me, sicut ego modo peto a te, et dedissem aquam vivam indeficientem, aquam in vitam wternam suffi- cientem. • His aliisque mulieri dictis, in ea Christus perfectioris aquee desiderium accendit, mentem ejus elevat ad veritatem, quam sub metaphora aquse sa- lientis in vitam seternam proponitcredendam. a Pau- latim, inqnit A. N., separat eam Dominus a suo in- tellectu, ut ad meliorem intelligentiam eam trahat. Separata jam aliquantulum mulier a priori intelligen- tia, non illius putei aquam intelligit; aliam aquam petit, qua semper abundans, amplius eam illuc ve- nire non sit necesse. » Mulier igitur Samaritana non coacte, sed dulciter, suaviterqne trahitur ad Ghri- stum, omnem ei fidem pree^tat, eumdemque apud ci- ves suos promissum Salvatorem adnuntiat (27). Ad- mirabilem hujusmodi vocantis Dei homines ad bo- num agendum suavitatem, et ad se trahendi dele- ctabilemimpulsum prosequiturBruno in cxpositione ejusdem Joannis cap. iv, 44, Nemo potest venire ad me, nisi Patery qui misit me, traxerit eum : a Trahit, inquit, non violentia, sed amore. Secundum quam significationem dicitur Trahit sua quemque voluptas (ViRG. EcL ri, 65). Deus aulem neminem trahit, Hisi volentem, etsalvari cupientem. v Haec autem voluntas excilatur iu nobis lumine ve-
rabo cor Pharaonis, ita concludit : c Hinc ergo c ritatis, quo illustramur, charitatis igne, quo ascendi-
gitur quod quia boni salvantar, Dei gratia est, iuse misericordicB treno ad se trahens, etiam cum dre velint, peccare non patitur, hoc autem non faciendo, sed cor moUiendo, et in melius immu- o. » Alterum locum amplissimum prsebet Expo- sermonis Ghristi cum muiiere Samaritana, quie ur in comment. super cap. iv, 7-11, Joannis. idit mulier ad puteum Jacob haurire aquam, reqaiescentem Dominum invenit^ qui ei dicity Da l bibere, sed illi hsesitanti, quod talis petitio sibi ro Judseo fieret, respondit, Jesu^ et dixit ei : Si is donum Dei, et quis est qui dicit tibi : Da mihi
l6) S. Aagust. primum lib. De Spirit. et lit. cap.
scribit : u Gum potestas, datur, non imponitur
3ssitas. i> Et cap. 34 : « Agit, in^uit, Deas ut ve- ^'
js, et credamus... sed consentire, vel dissentire
pria: voluntatis est. » Secundo lib. De grat. et
arbit., cap. 15, demonstrat quomodo sub gratia
mtas humana non sit coacta, sed libera, exponens
n verba illa Ezech. xvui, 31 : Facite vobis corno-
et spiritum novum : « Qui dicit : Dabo vobis cor
m, et spiritum novum dabo in vobis, (Ezcch.
n, 26). Quomodo ergo qui dicit, facite voois hoc
t, dabo vobis? Quare jubet, si ipse daturus est,
quia dat quod jubet, cum adjuvat, ut faciat, cui
3t? Semper est autem in nobis voluntas libera,
non semper bona; aut enim a justitia libcra
quando servit peccato ; aut a neccato libera est,
ndo servit justitise, et tunc est oona. Gratia vero
semper est bona, et per hanc fit, ut sit humo
ae volanlatis, qui prius fuerat voluutatis malai.
hanc etiam fit, ut ipsa bona volunlas, quae jam
»it essc, aageatur, et magna fiat, ut pussit adim-
mur, spe coelestis beatitudinis, qua recreamur. Ad hanc spem nostrce salutis, quamvis peccatores fue- riraus, ipse Bruno nos confortat, qui, relatis verbis illis ps. cxLiv, 8, 9, Misericors; et miserator Dominus patiens, et multum misericors suavis Dominus tmi- versis, et miserationes ejus super omnia opera cjus, ita divinam exaltat misericordiam. « NuIIus, ait, locus relinquitur desperationi, post tantam miseri- cordiffi repetitionem. Ille solus desperare potest, qui ista non credit, et qui, his auditis, adhuc in sua ma- litia perseverat. De qaibus Apostolus ait ad Rom. VII, 32. Secundum duritiam autem tuam, et cor im-
plere divina mandata quse voluerit, cum valde per- fecteque voluerit. »
(27) Eadem interna suavique miseratione, et illu- slratione, ut docet S. August. De grat. Ghristi cap. 45. Ghristus subvenit Petro, qui ter eum uegaverat. « Quod Luc. XXII, 61, scriptum esi: Respexit eum Dominus, intus actuin est, in mente actum est, in Yoluntate aclum est. Misericordia Dominus latenter subvenit, cor teligit, memoriam revocavit, interiore gratia sua visilavit Pelrum, interioris hominis usque aJ exteriores lacrymas movit, et produxit atlectum. » Et S. Prosper S. August. interpres lib. iii contra Gollatorem ait : « Ex invito volentem facit Dominus, ex quibuslibet modis iniidelitatem resistentis incli- iiat : ut cor audieutis, obediendi iu se delectatione ^cnerata, ibi surgat, ubi prernebatur; ibi discat, libi ignorabdt; inde fidat, unde diffidebat inde Ytilit, unde nolebat. Etenim ps. lxxxlv, 2 : Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum. »
59
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
60
pcBfiitens tkesaurizas tibi iram in die irx, et revela- tionis justi judicii Deiy qui reddet unicuique secundum opera ejus. Sunt igitor miserationes ejas super ora- nia opera ejus, quia niliil est in operibus ejus, quod misericordiaB comparari possit. Misericordia ad ter- ram eum traxit, et crucis mortem subire coegit : misericordia coiium implcvit, et angelorum ruinam restauravit. p
Tandem, ut qui misericordia Dei adjutus bene operatur, nihil sibi tribuat, sed quidquid secundunx justitiam agit, in Dei adjutorium refundat, ad illud quod uarratur in cap. iv Numer. de nube qua sem- per tabernaculum tegebatur, et quse in nocte qui- dem illuminabat, et in.die a solis calore defende- bat, sequentera affert expositionem p. 179, col. 2 : « Per hanc nubem, inquit, sancti Spiritus gratiee significantnr, quibus nostrse ignorantiae tenebrse il- luminantur, et a vitiorum sestu et a luxurise ardori- bus defendimur. Nos enim sumus tabernaculum Dei, de quibus Apostolus ait II ad Cor. vi, 17 : In- habitabo in illiSf et ambulabo in eis, Sed quid est, quod ad hujus uubis imperium, tabernaculum et iigitnr et movetur? Nisi cum bene agimus, non nostrffi potestatis sumus, sed Spiritus qui est in no- bis: ipso enim regimur, ipso docemur ipso recto itinere ad patriam dirigimur. » Hac in sententia constantem Brunonem deraonstrant, quse retulit in comment. super illum Matthfiei locum cap. xxv : Domine, duo talenta tradidisti mihi. « Inteilectum, iuquit, et operationem mihi dedisti; tuenim dasin- telligentiam intelligeutibus,*tu etbouam voluntatem^ et bene operandi eilectum tribuisti; unde Aposto- lus ad Rom. ix, 16. Neque volentis, ait, neque cur^ retitis, sed miscrentis est Dei, qui prius bene agendi voluntatem, deinde bene currendi tribuit facul- tatem (28). »
Ne quis vero putet S. Brunonem, qui tot tanta- que de necessitate gratise Christi, deque ejus pro- prietatibus copiose docteque tradidit, silentio neces- sitatem bonorum operum ad salutem praeteriisse; nam, prnter multa, quae brevitatis gratia omitto, hsec habet super illa verba psal. lxxiv, pag. 459, c. 1 : Dum accepero tempus, ego justitiam judicabo. tf Hffic autem, ait^ loquitur Salvator noster, et ad superiora respondet. Ego, iuquit, cum accepero tempus, justitiam judicabo, et unicuique secnndum merita dabo, et eos qui me confitentur, et meum nomen invocant, et mirabilia mea prsedicant, dignis muneribus remunerabo. Hoc autem erit in judicio, quando et boni et mali astabunt aute tribunal Chri- sti, ibique dividentur, et qui Christum confessi sont et lauddverunt, et qui eura negaverunt. > Et infra iu eodem psalmo super hsc : Calix in manu Domini vini meri plenus est misto, etc, ait : « Calix iste in manu Domini mensura est retributionis. Et bene in manu Domini dicitur, quia in manu et potestate il-
(28) Heec omnia de gratuito gratise munero dixit S. Bruno, dnce S. Aug., qui lib. De prsedest. san- ctor., c. 15, habct: Ilumana hic merita conticcscant.
A lius est reddere unicuique secundum opera ejus, > etc.
§ YHI. De sacramentis. Diximus supra Christura Dominum inter discipulos duodecim sibi elegisse, quos apostolos nominavit, eosque in Ecclesia constituonda priraos operarios et ministros posuisse. Uua benevolentia toto suae vitae tempore illos complexus sit Redemptor noster, quse secreta coelestia eis communicaverit, quibus prse- ceptis institutisque ad ilhid opus erigendura, stabi- liendumque informaverit, evangelist^e ceeterique scri- ptores sacri cumulatissime tradiderunt. Ei, quia Jesus Christus plenus gratise et veritatis venerat, atque de plenitudine ejus quotquot credidissent iu eura, accepturi ,erant, coelestis benedictionis, sive gratise suse fontes aperuit, quorum dispensatores
3 apostolos fecit. Hi autem fontes sunt sacramenta, quibus datur gratia pro gratia, id est ea accipienti- bus vel primo communicatur, vel augetnr.
Piurimis in locis agit S. Bruno de baptismo, qui sacramentorum est janua; et quidem oraissis quae de eo tradit illustrans cap. xiv Exodi, p. 64^ c. i, prirao afferara expositionem in iii Joannis, ubi ejus efQcaciam exaltans, ait : c Tanta est virtushujus sacramenti, ut subito mundethoraincm ab omnipec- cato » In commentario autem snper illa Matth. xxviii, 16 : Data est mihi omnis potestas in cce/o, et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filiij et Spiritus sancti. A Christi divinitate, atque oranimoda potestate tantam bapti- smatis virtutem promanare docet. « Qui enim, ait,
^ secundum divinitatem scmper simul cum Patre, et Spiritu sancto omnium rerum potestatem accepit, ut homo ille, qui nuper passus est, et coeli, et terrae dominatur, neque jam solummodo Judseorum, ve- rum etiam omniura gentium et Deus et Doraiuus esse credatur. Jam, inquit, nuUa est distinctio : Qui crediderit^ et baptizatus fuerit, salvus erit. Omnes docete, omnes baptizate : sive Judffii fuerint, sive gentiles. > Proeterea tum in expositione cap. ix Le- vitici, tum cap. vii Numerorum memorat A. N. promissa, qwB qui baptizantur facere debeut, abre- nuntiandi diabolo, et omnibus pompis, et operibus ejus. Qui in cap. vii Deuteronomii dixit quod qui adhuc originaii peccato teuetnr, ideoque est male-
r. dictus, in maledictione non remancat; sed eadem die, ut suffi raortis peccatum intellexit, in aqua baptismatis sepeliatur ; idera de baptismo et de coniirmatione apposite disscruit, illum Numer. cap. XIX, p. 186, c. 2, locum explanans; ubi legi- tur : Qui tetigerit cadavcr hominis, et propter hoc septcm diebus fuerit immundus, aspergetur ex hac aqua die tertio etseptimOj et sic mundabitury si die tertio aspersus non fuerit, septimo non poterit emun-' dari, Ad heec ita loquitur S. Bruno : « Quicunque ex Adara nascitur, cadaver homiuis tetigit, quia, priusquam cadaver, et raortis legihus subditus es-
quse perierunt in Adam; et regnet^ quae regnat^ Dei gratia per Jesum Christum unicum Fiiium Det, Do- minum nostrum.
\
1-
PROLEGOMENA.
62
sminem generasse legitar. Propter hoc igi- A mano contra Berengarinm prodmdt. Prcestat ante
antam ad se, septem diebns est immundus, isi aqua baptismatis regeneretur, nunquam idas. Unde hic dicitar, ut hujusmodi homo itur hac aqua die tertio, quatenas sub trina ione baptizatus illuminari a Domino merea- )ergatur autem et die septimo, ut per manus ionem septem gratiis Spiritas sancti confir- Quare autem die septimo emundari non qui in die tcrtio hac aqua aspersas non nisi quia nemo ab episcopo contirmatur, us in Trinitate non sit baptizatus ? > Ex his ir Bmuonis diebus sub trina immersionc, et nitatis invocatione adhac administrari ba-
omnia splendidissimam referre expositionem in caput Yxi Levitici, pag. 157, c. 1, ubi Deus promit- tit Moysi quod apparuisset in nube super taberna- culum. « (29) In nnbe, inquit, Dominus, et in cali- gine prius apparebat, quia postea carnis velamine tectus apparere debebat : nubes enim illa Ghristi carnem significabat. Apparet autem et nunc in nube super oraculum, quoniam in sacramento, sub alieua specie cernitur super altare. Ad hoc autem oraca- lum, ad hoc altare et sacramentum accedere neque semper, neque omnibns licet; prins enim necesse est offerre vitulum pro peccato, et arietem in ho- locaustum, id est credere necesse est Ghristnm
n, eumque prsecedere debere conGrmatio- _ Dominum pro peccatis nostris immolatam, et totnm
) episcopo imperticndam. Sed de confirma- deque ejus effectu ex professo et erudite jit S. Bruno in tractatu de sacramentis et 'Sy ubi, postquam de baptismo disseruisset, )et : « Nunc autem sola confirmatio restat, episcopis fieri jubelur, in qua totius Ghri- im religionis mystcrii pleniludo completur. ismo namqae per Spiritum sanctum, datur ) peccatorum. Hic autem ipse Spirilus invi- veniat, et domam ipsam quam sanctificavit re et habitare dignetur. Nam et ipsi apostoH 3tismum acceperunt Spiritum sanctum, quem in ipso baplismo jam acceperant in remis- peccatorum. Tunc per insufflationem acce-
in ara crucis corporalit^r passum. » Qni symbolum SS. Eacharistifie, ejusque significationem .nuper d«scripsit, nunc apertius de ea loquitur, et qnomo- do conficiatar, edocet in Gomment, ad illa verba psal. xcui : Memor sit Dominus omnis sacrificii, et holocaustum pingue fiat, « Ipse Ghristus est enim sacerdos magnus secundum ordinem Melchisedech, qui admirabili potentia panem et vinum in sui corporis et sanguinis substantiam vertit, deditque discipulis suis, dicens : Accipite, ct comeditey hoc est corpus meum : et hic est calix Novi Tcstamenti in meo sanguine. Altera autem die postquam hoc fecit, se ipsum in ara crucis pro nobis immolavit. Sed major accedit catholicse fidei confirmatio ex irrefra-
potestatem ligandi, alque absolvendi a pec- C gabili auctoritate, quam suppeditat commentarius
umdemque Spiritum sanctum itcrum rece- n die Pentecostes, ad totius virtntis et scien- ectionem. » Et in hoc proprie docet signifi- ramentum confirmationis, quod, ait, iterari cst, quia plenum et perfectum habet suum
1.
nentum autem baptismatis, sive regenera- :r aquam, et Spiritum sanctum, quo sanguis applicatur, adeo necessarium tenet Bruno, es, ideoque etiam iufantes perire asserat, eo decederent. Ejus doctrina ita se habet, 5 illa verba psal. cxvin, p. 56f, c. 2 : antes reputavi omncs peccatores terrae, i homines, inquit, in Adam prffivaricatores
in cap. VIII Levitici, p. 14i, c. 1, ubieiiam fit men- tio de expansione manuam sacerdotis celebrantis super hostiam, et calicem consecrandum. « (30) Et si pontifices, inquit, et sacerdotes super Ghristi corpus et sanguinem manus expansas et elevatas habeant, nnus tamen est pontifex Jesus, qui sanctiti- cat et benedicit, cujus virtute ineffabili in sui corporis sanguinisque substantiam panis et vinumconvertitur. Pudit autem sanguinem ejus per altaiis circuitum : quoniam Ghristus snum sangninem nobis obtulit ad bibendum. Altare enim Ecclesia est, quse Ghristi sanguine tota aspergitur et inebriatur. > Si ex figu- ris symbolisque Vcteris Testamenti tam perspicua, tamque significantia eruit S. Bruno testimonia ad
t, qui legem sibi impositam transgrediens, ^ asserendam in sacramento altaris corporis et san-
em sibi interdictam accessit. In iila utique
atione perennt qnicunque sanguine Ghristi
L redempti. Qui vero redempti sunt, nisi
bi datam custodiant, prsevaricatores fiunt. »
c de his duobus sacramentis, baptismate
Bt confirmatione, tradidit S. episcopus Si-
cum catholico dogmate perfecte concor- ^raditionem Ecclesiffi in eorum usu perfecte nt ; prestantiora atqae illustriora sunt, quffi
locis suorum opernm de sanctissimo Eu-
sacramento scripsit et ante in concilio Ro-
d. totum comment. in cap. xxix Exodi, ubi I sacrificio vituli et duornm arietum, qao- nolatio ad significandam traducilur oblatio
giiinis Ghristi Domini transsubstantiationem, quid luculentius audire non speramus in ejus Gommenta- riis super Evangelia, qui realem ipsius Christi pr«e- sentiam, facta panis et calicis consecratione, tam valide propugnavit? Ecce quomodo edisserit tam ineffabile mysterium, exponens qase de eo in Matth. cap. XXVI habentur : Ccmantibus autem cis, accepit Jesus panem, et benedixit, deditque discipulis suis dicens : Acdpite, et comedite : hoc est corpus meum. Declarat, inquam, Bruno hoc in loco quid Ghristus significarat, cum alibi, Joannis scilicet cap. ti, 54,
nem corporis et sanguinis Christi Domini.
(30.1 Vide etiam quse profert in Gomment, saper cap. i ejusdem Lcvitici, p. 126. c. 2.
63
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
64
diceret : Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, A et biberitis ejus sanguinemf non habebitis vitam in vobis, u Ecce Sacerdos, ait, in aeternuEn secundum ordinem Melchisedech, panem et vinum virtute ineffabili in sni corporis et sanguinis substantiam convertit. Sicut enim tunc et vivebat, et loqueba- tur, et tamen a discipulis comedebatur et bibeba- tur ; ita et modo integer, et incorruptibilis manet, et a iidelibus suis in panis et vini sacramento quotidie bibitur et manducatur. Nisi enim panis et vinum in ejus carnem et sanguinem verterentnr, nnnquam ipse corporaliter manducaretur, vel bibe- retur. Mutantur ista in illa ; comeduntur et bibuntur i]la in istis, quod qualiter iiat ipse solus novit, qui omnia potest et omnia novit. Dixit enim per se, _ dicit et modo per suos ministros : Hoc est corpus meum^ et tanta est ejus verbi virtus et efiicacia, ut statim fiat quod dicitur. Similiter autem dum dicit : Hic est sanguis meus ; mox in ejus sanguinem vinum convertitur. Et accipiens calicem gratias egit^ et dedit illiSy dicens : Bibite ex hoc omnes : hic est enim sanguis meus Novi Testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum, Hic, inquit, cst sanguis meus, qui fundendus est, et non alius iste, et alius ille, sed unus idemque iste et ille. Cras igitur fundetur ex hoc meo iatere, quem vos modo bibitis et videtis in calice» » Eadem doctrina catholica rcfulget in comm. super Joannis cap. vi, •61 : Ego sum panis vivus, qui de coslo descendij etc. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in setemumy C ct panis quem ego dabo caro mea est pro mundi vita. (( Jam uunc, ait, ipsd Domino eiponente, intelligi- mus quid sit iste panis. Iste enim panis caro Ghristi est, quse pro mundi vita in ara crucis immolata est. Hanc autem manducat Ecclesia ; ideoque non mori- tur, sed vivit in aeternum. Panis enim et vinum, quae in altari ponuntur, ad sacerdotis vocem coelesti benedictione sanctiiicantnr, et in Christi carnem et sanguinem essentialiter commutantur : ut una ca- dcmque cssentia siL et ejus carnis, quse de Yirgine nata est, et ejus, quse de pane facta est. Hoc autem tam magnum et admirabile sacrameutum eo tem- pore coepit quo Salvator noster panem et vinum benedicens, discipulis ait : AccipitCy et comedite : hoc est corpus meum, Et hic est calix Novi Testamenti ^ in meo sanguine. » Quoniam vero in missa non so- lum iit sacramentum, sed etiam sacrificium, A. N. his in doctrinis versatissimus, quotidie fieri et re- novari a sacerdotibus afiirmat in comment. cap. i, in Job, p. 222, c. 2, ubi legitnr sanctum virum holocausta pro singulis filiis cunctis diebus offerre consuescere. t OlTerebat autem Job, ait, holocausta per singulos ; quia Salvator noster et pro omnibus, et pro singulis quibuscunque fidelibus se ipsum obtulit, et quotidie per suos ministros offerre non cessat. » Dixerat etiam paulo ante de oblatione arietis iu holocaustum, elc. < Hoc autem est illud holocaustum quod quotidie in S. Ecclesia fit. OiTert euim Moyses, id est Ghris us, arietem in holocau-
stum, quoniam et si sacerdotum ministerio fiat, ipse tamen carnem et sanguinem suum immolat et sa- crificat. Non enim sacerdotis, sed ipsius vox est, quae dicit : Hoc est corpus meum, et : Hic est calix Novi Testamenti in meo sanguine, qui pro vobis et pro multis effundetur, in remissionem peccatorum, » pag. I4i, c. 1. Haic de SS. Eucharistia cum piuribus SS. Patribus Brunonem dixisse, nemo erit qui non fateatur; at peculiaris ejus doctrina de Yiatico, hoc est de corpore Christi in extremo vitce discrimine accipiendo, quo ostenditur ex vetustissimo tempore Ecclesiam ad fideles periculose decumbentes illud deferre consnevisse. Exponens enim caput xv Deu- teronomii, p. 198, c. 1, ubi dicitur non esse absque viatico dimittendum servum^ heec habet : (( Yide quam bonus Dominus, qui nec etiam ipsos malos servos, et ingratos vacuos abire permittit, sed dat, eis viaticum de gregibus, et de area, et de torculari. Intelligit enim hoc sacramentum, intelligit et hoc nomen, nec ignorat quid hoc viaticum significet. Unde et ultima hora poenitentibus hoc viaticum re- cipere persuadet, qui per totam vitam usque ad sedem Judicis secori perferantur. »
Dum autem S. Bruno dignitatem et virtutem eu- charistici sacramenti merito efTerret, Christianos admonere non omisit, ut qui ad sacram mensam accedunt, a peccatis prius mundari curent, ne in- digne corpori et sanguini Domini communicent. Quare in Levit. cap. v, afferens illud Pauli 11 Cor. VI, 1 : Hortamur vos, ne in vacuum gratiam Dei recipiatis; haechabetp. 135, c. 2 : c Hinc autem anima, in iis quse sunt Domino consecreta, peccare videtur, per quam iides integra sacramentis non adhibetur; dum enim secundum quod potest gra- tiam non acquirit ab illis, maximum certe sacrile- gium committit. • Sacerdotibus vero multo magis hanc munditiem inculcat, ois dicens : c Non acce- dant ad altare nisi loti : prope est aqua, prope sunt lacrymse et poenitentia. » Ita in cap. xxx Exod., p. 116, c. 1.
Non mirum ergo videatur, quod S. episcopns tam frequenter poenitentiam commendet, ac doceat quod passio Christi virtutem ei conferat remittendi pec- cata. Yid. p. 132. Sed, ne quis putet Brunonem de pcenitentia cordis solum loqui, eamque ad emunda- tionem conscientise satis esse, de confessione sacra- mentali peculiariter agit in comment. ad cap. vii Le- vitici. p. 142, c. 1. « Vult enim Dominus, ait, ut pec- cata nostra sacerdotibus demus atque aperiamus; quatenus eorum consiliis et doctrina repleamur. De- inus eis adipem nostrum, coniiteamur eis peccata nostra, dicamus, eis quid male pinguis lasciviendo fecerit caro nostra. Ipsorum est adolere, ipsorum est incendere, et delere peccata. » Item declarans iila ps. Lxi. Effandite coram illo corda vestra, quibus facienda sit confessio manifestat. a Quidquid, ait, iu corde habetis, illi revelate et manifestate; et sic ut scriptum est Jacob. v, 16 : Confitemini alterutrum peccata vestra» et oratc pro invicem nt salvemini.
fe
PROLEGOfliENA.
66
1 conliteris quod eja» vicariis,idestepiscopis A de Ecclesia, deinde de diversis ordinam gradibus dotibus confiteris. Gclat autem peccatum agam.
s, qui nullum p(PDitentioe signum ostendit. autem a peccatis mundetur non sufficit ut sua sacerdoti confiteatur, sed absolutionem
oportet. » Quare S. Bruno explanans cap. itici, pag. 152, col. 1, talem confirmat veri. Ut quid, ait, peracta poenitentia absoivitur reconciliatur, nisi quia saccrdotis absolu- itur atqne mandatur? IIoc audiant poeni- 1 qnibus peccata non delentar, quia in
perseverantes, semper peccata pcccatis » Neque supervacaneum erit recensere necessitate sacramentalis absolutionis in lem capitis addit super prseceptum lavandi ta etiam mnnda. « Qaare, ait, secundo la- lee pura sunt?nisi qaia,quamvis poenitentia
mundns, attamen nisi a sacerdote sit re- is et absolutus^ adhuc a sacramentis abs-
immundus : quamvis enim mundus sit, tamen non videtur nisi cum caeteris fideli- esiasticis communicet sacramentis. Primo itur poenitentia, secundo reconciliatione et >ne. » Nemo non videt delirasse heereticos, amentaiem confessionem e medio tollere int, eam modernuni inventum dicentes, et iam cordis suflicere praedicarunt. Et qcam- . de sacramentali confessione, hoc est de 3eccatorum accusatione^ tam prceclarum
B
§ IX. Dc Ecclesia. Ecclesiam intelligimus, et profitemur esse fidelium societatem suis peculiaribus pastoribus, seu episco- pis in spiritualibus subjectam, praecipue vero Ro- mano pontifici, tanquam capiti visibili, in universa Ecclesia constituto. Olim primi Dei cultores, et ab Abraham primo credenlium parente descendentes Ecclesiam reprcesentabant ; modo Ecclesia, cujus nos membra suraus, Christo auctore, gaudet, atque in ejus constituta stabilitate, ipso regente sustenta- tur. «Sicut enim, inquit S. Bruno in exposit. cap. ii in Genesim pag. dO. col.2, dormiente Adam, una costa subtracta. facta est Eva ; ita Christo mortis somno in cruce dormiente, do latere ejus sanguis exivit, qui redemit et fabricavit Ecclesiam. Redemit autem, qui totum humanum gcnns a damnatione suo sanguine liberavit : fabricavit autem Ecclesiam, suam gratiam, suumque Spiritum largiens fidelibns, constitaens prsecepta, et promittens obtemperanti- bns eeternum preeminm. » In principio nascentis Ecclesifle, ait A. N. in exposit. ad cap. xxxiv Exod., pag. 123, col. 1, soli apostoli a Domino vocati fidem susceperunt. IIlos autem doctrina, exemplis et por- tentis ad tantum opus formavit, eorumque ministe- rio, sive apostolatu, ex omnibus mundi partibus, eodem S. Brunone docente in Genes. pag. 18, col. 2, tanquam diversas gentes in unam Ecclesiam congre-
ium non solum in locis supra relatis, sed^G gavit. Neqae plures Ecclesiffi fact» sunt, et si plu-
expos. ps. xxxif p. 357. c. 1, preebuerit, non is poenitentise publicae, qnam peccatores ob
pubiica delicta obire debebant, ut recon- m ab Ecclesia juxta prsescriptam disci- adhuc Brunonis diebus vigentem obtine- . A reconciliatione leprosi, ut habetur in
Levitici, pag. 153, col. 1, speciem desu- sc habet : a Egreditur sacerdos e castris ad . reconciliandum ; quoniam usque hodie ( nostros ad peccatores reconciliandos E^- luas egredi videmus. Non recipitur autem
nec mundatur ; quia nec peccator recon- bet, qui poenitentiam non egerit pro pec-
res in diversis mundi partibus fundatse fuerint, quodA. N. in Comment. super Cantic. canticor. opportune adnotavit. Nam, cum ante sacer scriptor vineas appellasset, sub quarum nomine Ecclesise intelliguntur, postea in numero singulari vineam dicat, significat, quotquotsunt vinea3, id est Eccle- siffi, vineam unam constituere. c Jlnltse autem vi- nese muttfle sunt Ecclesise. Una vero Synagoga est. Hanc autem reliquernnt apostoli, sicut scriptum est Act. cap. xin, 46 : Vobis oportuerat primum quidem loqui verbum Dei, sed quia repulistis illudf et indi» gnos vos fecistis xtemx vitm, ecce comertimur ad gentes. Potest et snb interrogatione legi : Vineam
enim poenitentia commissa flere, flenda *> meam non custodivi ? Custodivi utique. Quod autem
nittere. »
ema unctione nullus mihi occurrit locus, a egerit S. Bruno, et de matrimonio per- ibet in comment. ii capitit in Genesim, IV Joannis, quoe preetereo, cum plurima snda sint de ordine, de quo tam copiose 9 scripsit, ut vix summa capita complecti jum vero per hoc sacramentum, cujus an- t aliorum fuit Christus Dominus, constitua- xslesia hierarchia, quas est assuniptio et » aliquornm fidelium ad sacrorum ministe- id propagandam legis ejus veritatem, prius
prius pluraliter, dein vero sin|;ulariter vineam posuit, unitatem Ecclesise significavit, qufB, quamvis secundum locorum qualitatem dividatur, in fide tamen et dilectione una est. » Duobus aliis in locis asserit S. Brnno Ecclesise unitatem ; nam primo lo- quens de diver&is mansiunculis in arca a Noe con- stitutis, ait per eas significari multiplices Ecclesias per totum orbem fundatas, quse veluti qusedam camerse intra eamdem domum continentur, u Caret, inquit in Genes. cap. vin, pag. 17, col. 2, Ecclesia macula et ruga. Per mansiuncnlas autem, singulas designat Ecclesias, quee per provincias, et episco-
c autem in loco S. Brnno mentionem facit erant et poena, et exemplo, antequam poenitens ab- loeniientise ob poblica delicta, qnse expianda solveretor.
67
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
08
patus divisee infrd uuiversalem Ecclesiam, quasi A liominibus abscouditam revelavcrat. Quod autcm
qusBdam camerse intra domum continentur. » AJter locus habetur, a comment. cap. u iu Exod., pag. 49, col. 1. « Et si ob diversitatem locorum, ait, multae in hoc mundo sint Ecclesise ; in fldei tamen unitate, non nisi una catholica et universalis Eccle- sia esse creditur. »
Ejusdem etiam Ecclesise sanctitas et excellentia asseritur ab A. N. in comment, ad cap. xlii Job, pag. 298, col. 2. « Neque, ait, Sjnagoga, neqoe idololatria, neque alia qua^.libet secta pulchritudini Ecclesise comparari potest. Ipsa enim est, quae non habet maculam, neque rugam. Et ipsa quidem inter fratres suos, id est inter angeiorum choros, qui ejusdem, cujus et ipsa (filii sunt) haireditatem sus- cipit. »
Ecclesiam pariter apostolicam coniitemur ab apo- stolis fundatam et propagatam, qoi, ut inquit S. Maximus Tanrinensis, quamvis parem gratiam apud Dominum sanctitatis obtinuerint, unus tamen ab eo princeps omnium electus est, et pro^cipuum constitutus fundamentum, super quod suam sedifi- cavit Ecclesiam. Quam prseclare hanc asseruerit veritatem S. Bruno ex duplici loco constat, quorum primus exhibet comment, super caput xxxui Exodi, pag. 122, col. 2, ubi relata celebri confessione Petri de Christi divinitate, ejus iidem, quam ei Pater coelestis revelaverat, petram seu fondamentum super quod aedificaturus erat Ecclesiam, nuncupa-
B
hoc ad Petri personam omnino referri debeat, ut afQrmantem Christi divinitatera, ex antea dictis conse- quens est, et evidentius colligitur, si Christi verba in suo vero sensu accipiantur. Non enim intelligen- ., dum est Christum voluisse super materialem Petri personam, id est, super corpoream et spiritualem . ejus naturam, Ecclesiam suam construere, cum ex se iners sit, nihilque agat, sed super iidem Petri. Sicut enim Ecclesia cx fide consistit, ita dicitur fiindata super personam Petri habentis fidem, qase in sustinenda Ecclesiffi fabrica stabile iirmumqae sit fundamentum. Hanc autem fuisse Brunoois men- tem clarius patet ex his, quee immediate snbjungit. t Huic enim sententiee Apostolus concordans I Cor. xxxii ait : Fundamentum aliud nemo potest poner^, praster id quod positum est, quod est Christus Jesus, Ac si dicdt : Non est aliud fundamentum, nisi illa petra, quam Petrns in fundamentam posuit, cum diceret. Tu es Christus Filius Dei vivi. » Et revera quod in fortitudine et stabilitate hujus petras, sci- licet Petri, cjusque successorum in eadem apostola- tus prseeminentia, et dignitate fundata Ecclesia conservetnr ; ex illo etiam Christi oraculo evincitor ; cum dixit Petro : Ego rogabo pro te, Petre, ut non deficiat fides tua, Nam ilrmitas illa et inerrantia a iide Ecclesiffi a Christo in Petro fundatoi characte- rem veritatis, ac proprietatem singularem ipsi in- hserentem, et perpetuo duraturam ei constituebat.
vit. « Vocator autem, inquit, fides Petri petra. Q Ne autem interpretatio hsec divinorum verborum in
Unde com Domino Petrus diceret Matth. cap. xvi : Tu es Christus Filius Dei vivi ; mox ejusdem iidem conflrmans ait : Ego dico tibi, quia tu es Petrus, Id est super hanc fidem tuam, qua me dicis Fiiium Dei vivi, cedificabo Ecclesiam meam. » Consonat alter locus in comment, ad prsecit. Matthsei capnt. c Videamus, inquit, quid sit : Et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Super hanc petram, quam tu modo in iidei fundamentum posuisti, super hanc fldem, quam tu modo docuisti, dicens : Tu es Christus Filius Dei vivi ; super hanc petram, et super hanc iidem eediiicabo Ecclesiam meam. » Ex quo autem S. Bruno asserit iidem Petri esse petram^ supra quam Christus Dominus promisit sediiicare
alium sensum traducatur, prse oculis habeantur quse idem S. Bruno perspicue adducit in comment, super cap. xxi Joannis, ubi supremam Petri, ejus- que successorom auctoritatem ac potestatem in Ecclesia universa clarissime affirmat^ a Christo ei traditam, neque cseteris apostolis communicatam. Cum enim Christus ter dilectionem Petri exploras- set, eumque semper in iila constanlem audivisset, non solum agnos, sed et oves suas ei pascendas tradidit, dicens ei : Pasce agnos meos, pasce oves meas, Super quse S. Bruno hsec commentatur : a Prius agnos, deinde oves ei commisit ; quia non solum pastorem, sed pastorum pastorem eum con- stituit. Pascit igitur Petrus agnos, pascit et oves :
Ecclesiam suam, ipsam Petri personam exprimere ^ pascit fllios, pascit et matres, quia prseter agnos et
voluit, aquo prseclarum illud divinitatis suse testi- monium prodierat, et pecuiiariter designare ejus eIectionem,ut prse reliquis apostolis prsecipnum foret Ecclesise fundamentum. Neque enim in primis dixit Jesus super iidem in genere se Ecclesiam sediflcatu- rum, sed super fldem Petri, quam ipse confessus fuerat, eique Pater seternus mysterium hactenus
(32) HsBc excerpta videntor ab auctore sermonis in natali apostolorum Petri et Pauli, a melioribus criticis S. Eucherio Lugdunensi attributi, quamvis sub nomine Eusebii Emiseni editi. Prius agnos, in- quit, deinde oves commisit ct, id est Petro; quia non solum pattoremf sed pastorum pastorem eum consti- tuit. Pascit igitur Petrus agnos et oves : pascit filios.
oves in Ecclesia nihil est. Oves ergo prselati sunt • et episcopt, successores apostolorum divinitus con- stituti ; qui sub supremo capite, nempe Romano pontiflce gregem snum pascere et gubernare de- bent. • (32) Tandem, in comment^ super psalmum Lxix, S. Petrum maximum apostolorum appellat S. Bruno, eique a Christo Domino commissam con-
pascit et matres : regit et subditos, etprxlatos. Chnnium igitur pastor est^ quia prxter agnos ct oves ew Ecclesia nihil est, Hac auctoritate usus est clarissimus Bos- saetins episcopus Meldensis in celebri oratione ha- bita ad cierum. Gallicanum congregatum an. 1682, ut Rom. pontiiicis universi Christiani gregis guber- nandi potestatem comprobaret.
69
PROLEGOMENA.
7i
tirmandoruin fratnim ciiram iterum asserit, atque ^ coniirmat priocipatum, plenamque ejus in universa Ecdesia auctoritatem.
Quomodo autem Petrus Romanam Ecclesiam fun- daverit, suamque sedem in ea stabiliverit, docet Bruno in comment. super illa verba cap. xxii Exod., pag. 80, col. \ : Si seduxerit quis virginem nondum desponsatamf etc. « Bonus, inquit, seductor beatus Petms exstitit qui ad iidei justitioeque amorem Romanorum multitudinem convertit. Invenit enim hanc qnasi virginem vacantem, nec dum desponsa- tam, neque viro traditam, dormivitque cum ea, et multos ex ea filios genuit. Cum ea namque dormie- bat, quando prsedicationi instabat, et verbi semine filios generabat; postea vero dotavit eam iide, n scientia, et virtutibus, et S. Spirilus gratia eam roborando, quia gener, et dotes patri virginis pla* cuerunt. • Petrus ergo ex Brunone Ecclesiam Ro- manam in sponsam sibi electam ab impio idolorum cultu ereptam, coelestibus veritatis radiis illu- stratam. eam in vera supremi dominatoris Dei reli- gione, Christique reparatoris cognitione stabilivit, omnibusque scientiae et virtutum dotibus exomavit. Ut autem bujusmodi heereditas, quam constituerat, perpetno successoribns suis in apostolica, sede re- maneret, gloriosissimo crucis martyrio, Ghristiim magistrum sunm imitatus, Romse obire voluit, pro- prioque sangoine, veluti firmatum chirographum 8uae voluntatis, ei reliquit.
Cum antem Bruno noster sanctissimus episcopus G fuerit ; et ut omnimodae episcopalis perfectionis exemplar se gesserit, mirum non est, si tam copiose de electione, muneribus, virtutibusque episcoporum exponens Exodum et Leviticum tractaverit. Ne li- mites vero hujusce prolusionis transgrediar, aliqua tantum ex multLs locis referam, qua? praisertim in Comment. super Exodum continentur. Et quidem primo andienda sunt quse tradit, explanans verba illa cap. XXIX Exod., pag, H2, col. 2. Vestem autem sanctam, qua utitur Aaron, habebunt fillii ejus post eum, ut ungantur in ea, et consecrentur manus eo- rum. « Vos enim, ait, episcopi et sacerdotes, filii
(33) Conformis est hujusmodi regula sanctioni, seu canoni in concilio Homano sub Siricio papa ^ promulgato. Ut extra conscientiam sedis apostolicx nemo audeat ordinare, Vid. observ. super Histor. eccl. Fieurii tom. I, p. 299. Hujusmodi regula adeo firma fuit apud Romanos pontitices, ut S. Leo Ma- gnns in epistola ad episcopos provincio^ Viennensis de Hilario Arelatensi episcopo conquestus sit, quod in ea se non continuerit. Hilarius, ait, Ecclesiarum statumf et concordiam sacerfiotum novis prxsumptio- nibus turbalurus excessit ; ita sux vos cupiens subdere potestati, ut $e beato apostolo Petro non patiatur esse stthjectum, ordinationes sibi omnium per Gallias Ec- elesiarum sibi vindicans, et debitam metropolitanis sacerdotibus m suam transferens dignitatem : ipsius quoqtie beatissimi Petri reverentiam verbis arroganii- ous minuendo : cvi cum prx cxteris solvendi ct /t- gandi tradUa sit potestas, pascendarum tamen ovium cura specialius tradita est. Cui quisquis principatum msHmat denegandum, Hlius quidem nullo modo potest ndnuere dignitatem; sed inflatus spUritu superbim suas^
estis Aaron, si tamen imltamini, el Moysi fratre estis, illius utique Moysi, qui ait psal. xxi, 23 : Nar rabo nomen meum fratribus meis. Vos ergo habeti vestem Aaron, vos gloria, et honore, ommiumqu virtutum ornamento induti estis. Vos rationale, c superhumerale habetis, vos sancti Spiritus grati inuncti estis : vestrse quoque manus ad Christi cor pus et sanguinem conflciendum sunt consecratae. Vo enim septem diebus hac veste utimini, et nunquar ea exspoliamini. Nou enim sunt dies nisi septem Quod autem septem diebus fit, omni tempore fit. Mihi etiam liceat recensere quomodo idem S. Brun episcoporum electionem et ministerium describal exponens illud Exod. cap. xxvii, pag. iOI, col. 5 Vt ardeat luccrna semper in tabemaculo testimom extra velum. « Hanc autem lucernam, inquit, coUo cat Aaron, et filii ejus; hanc illi oidinant, conse crant et constituunt, qui et primi saccrdotis ejus que successomm vices gerunt (33.) A populo qui dem lucerna eligitur, et pontiticibus offertur; a episcopis autem consecratur, et ordinatur, et i sede collocatur. Lucerna autem usque mane corai Deo, et donec de hac misera et tenebrosa vita exeai Dei populum proedicaro et illuminare non cesset ut, hac nocte finita, oriatur ei Sol justitioe, et in grediatur illum diem de quo Psalmista psal. lxxxii 10, ait : Quia melior est dies una in atriis iuis supe millia. » Hic notandus est non tam usus electioni episcoporam, qui Brunonis cevo in Ecclesia adhu vigebat, eoromque consecrationis, .^*iam quod epi scopi consecratores summi pontificis vices gerc bant, neque eis licitum erat ad hujusmodi conse crationem procedere, nisi ejusdem summi pontifici mandatum, hoc est apostolicas litteras haberen vi quarum vices ejus adimplerent. Sed et illu peculiare in consecratione episcopomm a Bronon memoratum siientio non prffiteribo ; sciiicet, quo episcopi antequam consecrentur, respondere t( neantur de fide, et jurare se ab illa, et a regul: Ecclesiac nunquam excessuros. Exponens enim ill Levitici verba cap. viii, pag. 144, col. 2 : Obtuli inquit, et arietem secundum in consecratione sc
semetipsum in infema demergit, Tanta insonanl auctoritate, quid validum afiferre possunt, qui si premam Romanomm pontificum in ordinatione ep scoporum potestatem impugnare contendunt? ! apostolos in jus et exemplum prolerant, qui passin ubi opus erat, episcopos ordinabant; respondei auctores omnes, eos extraordinaria missione et p( testate, extraordinariis etiam privilegiis, ac portei torum operationibus a Domino munitos fuisse : i proinde mirum non est, si in Ecclesia! exordio ord nationem episcopomm egerint. Sed verius ex coi sensu S. Petri eorum capitis illam egisse fieri potui antequam ab eo ad Evangelium in omnem terra evulgandum se dividerent. Constituto enim Chri^ auctoritate capite Ecclesifie Petro ipso, Ecclesia 1 corpus regi debebat (atque ut corpus describitur i Evangelio) ita ut membra cum capite ipso conveni] omnino deberent. Num vero in aliquo regno const tuuntur civitatum moderatores sine aliqua supren principis auctoritate? Idem affirmari libet de prim illorum successoribus.
71
S. BRITNO EPISCOPIJS Slf.NIENSIS.
72
ccrdotum : posuerunt super caput illius Aaron et filii A tur. Qaid est morietur? Non enim hoc de commiini
ejus manus suas^ etc. « Moyses enim hoc in loco, qui sacerdotps consecrat, aliquem pontificem signi- ficare potest, cujas ministerio episcopi et sacerdo- tes consecrantur. Hic autem in principio consecra- tionis offert arietem, si eos qui consecrandi sunt de iide plenissime inslruat. Unde et iidem ipsi super caput arietis manus ponunl, quia omnia de quibus interrogantur se credere quodammodo jurant, et confitentur. »
Neqiie recensere omittit S. Bruno quce sint epi- scoporum munera, quaeque Levitarum officia; cum in cap. VI Levitici, pag. 174, col. I, inquit : t Ad episcopos majora Ecclesiffi sacramenta tractare et
morte dici videtur; omnes enim moriemur. Be alia igitur morte cst intelligendum, aqua omnipotens Deus nos eripere, et liberare dignotur. > His addenda sunt, quai A. N. docet in comment. super illud M^tth. cap. V. Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modiOf etc. • Ad hoc, inquit, lucerna accen- ditur, ut laceat : ad hoc episcopus ordinatur, ut cseteros illuminet. Lucerna enim episcopus est, himen gratia Spiritus sancti, sive evangelica prse- dicatio. Qui ergo sapra Ecclesise candelabrum posi- tus est, videat ne gratiam Spiritus sancti, qua illu- minatus est, sub modio ponat; videat ne talentum sibi traditum terrae suffodiat. » Oportet autem ut
t__
i.
agere pertinet; quffi sunt conQrmare et conferre n sana et orthodoxa sit doctrina episcopi; nam et si
ordines. Levitse vero ca>terique minores ordines in exterioribus officiis fideliter laborare, et desudare debent; ut nemo ioutilis, nemo otiosus inveniatur; sed majorum jussionem et dispositionem confestim minorum obedientia consequatur. »
In tanta autem dignitate, munerumque excellentia constituti episcopi, quomodo vita sit eis compo- nenda, ut tanquam luminaria in Ecclesia reful- geant, ex pluribus locis in quibus S. Bruno de illa disserit, illum prseferam, ubi, quam conversationem tenero dcbeant, describit, explanans illa verba, cap. xxviii Exod., p. 105, c. 1. Fades et tunicam superhumeralis hyacinthinam, etc. « Quia enim, ait, superhamerale super hanc tanicam ponebatur, ideo
aliquibus ornetur virtutibus, et bona aliqua exerceat, male autem doceat; quidquid bene agit, officium suum prodit, et reus fit ante Dominum. Explicans enim illud prseceptum, qnod pontifex super hume- rale rationali conjunctum ferat, haec eruit docu- menta. c Sicut enim, inquit, pag. 104, col. 2, per rationale, et prsedicatio, ita per superhumerale onus, et operatio designatur. Si enim episcopus bene docet, et male operatur; aut si e contra bene operatur, et male docet, ejus superhumerale et rationale non junguntur. Hoereticorum quam pluri- mos fuisse legimus, qui bene quidem operabantur; sed male docebant. Jejuuare namque, vigilare, elee- mosynas dare, et similia, bonum opus est. Hsec
superhumeralis tunica vocatur. Hac autem totus G autem Manichacorum, Arianorum, et Donatistarum
pontifex tegebatur, et ideo colium capitium ha- bebat, quo caput etiam tegeretur. Per hanc, san- ctam et mundam episcopi conversationem intelli- gimus; ut sic sancta vita, et optima conversa- tione totus operiatur, quatenus nihil nudum, vel indecens, vel non ornatum in eo appareat: unde et tota tunica hyacinthina fuisse dicitur, qua vi- delicet pontifex indutus non terra, sed coelum, non homo, sed Deus esse putaretur. Hyacinthas enim, ut jam seepe diximus, quoniam aerei coloris est, coelam significat. »
Cum vero episcopis verbi Dei pra^dicatio maxime sit obeunda, S. antistes Signiensis eam lllis eodem in loco commendat; quippe, relatis his: Etvestieiur
episcopos fecisse audivimus; sed, quoniam male do- cebant, quamvis hffic et similia agendo superhume- rale facere viderentur, rationale penitus non habe- bant : si enim habuissent, irrationabilia, id est falsa et erronea non prsedicassent. »
Et cum S. Bruno perfectam episcopatus ideam tradere sibi proposuisset, etiam a lamina aurea, in qua scriptum erat sanctum Domino^ et pontifex in fronte gestabat, de episcopi sapientia dififerendi opportunitatem accepit. « Erat autem, sic ait ad cap. XXV t Exod., pag. 106, col. i, haec lamina super thiaram,qaoniam omnibusornamentissapientia in pontifice superior est, et claria ucet. £t quamvis ceetera ornamenta habeat, si tanicn sapientiam non
ea Aaron in ofHcio ministerii^ ut audiatur sonituSf j) habet, non est in eo, ubi scribatur sanctum Domino,
quando ingredietur et tgredietur sanctuarium in con- spectu Domini, ait : a Necesse est pontifices sine in- termissione clamare, necesse est semper priBdicare, et vocis tintinnabula sonare, et ad fidem, et ad ba- ptismum, et ad poenitentiam populum vocare. Sivo enim ingrediatur sanctuarium, sive egrediatur de sanctuario, hoc agere debet; quia quandiu in eccle- sia est, quando circa se populum cernit (populus enim sanctuariam est) semper aedificationis verba eorum auribus insonare, instillare convenit. Hoc enim, cum ubique agere bonum sit ; ibi tamen pree- cipue fieri debet, ubi ad sacramenta sumenda po- pulas venire consuevit. Quod quidem si episcopus fecerit, non morietur; si vero non fecerit, moric-
hoc est enim nomen pontificis, quo, qui non titula- tur, pontifex non est. Imminet autem hsec stella fronti pontificis, ut nunquam abscondatur, ut ab omnibus videatur, ut omnes illuminet, et luceat omnibus qui in domo sunt. » Nec doctrina solum et sapientia clarescere episcopos oportet, sed quodam- modo se onerare debent peccatis populi, et pro eo Deum continuo deprec^ri. H(bc enim docet S. Bruno in Expositione loci ejusdem, cap. xxyiii Exod., pag. 106, col. 1, Portabitque Aaron iniquitates eorum qu3B Qbtukrint et sacrificaverint filii IsraeL a Cum populas, inquit, ad delenda peccata sacerdotibus mu- nera offerat, quid aliud sacerdotes, nisi peccata populi in muneribus portant? In muneribas ergo
PROLEGOMENA.
74
iim ouera populus deponit : sacerdotes vero A nes Simoniace collatos pro validis tenet, ac reite- 1 peccatoribus onerantur. Hoc autem onus randos negat.
icerdotibns sit, ut pro peccatoribus exoran- lum ofQcium digne adimplentes,Dei indigna- t iram semper placare studeant. >
omnia autem episcopus integerrimis mori- neat; si enim aiios sanctificare debet, ad ortet totus incumbat sanctitatem. Quid au-
agendum sit, opportune insinuat A. N. in it. ad illud cap. xxix. Exod., p. 111, c. 2. ? omnia super manus Aaron, et filiorum ejus^ ificabis eos, elevans coram Domino. a Tunc it S. Brnno, sanctiiicatur, quando sacram t divina volumina ad meditandum et docen- icipit, et se non labiis tantum, sed toto corde promittit. Elevat autem ea coram Domino, 1 et in vita et in doctrina talem se exhibet, 3seqoia sursum fieri, et a Deo videri, et re- 'eantur. Ille enim sursum non elevat se, nec sua, qui vitiorum contagio deturpat, et de- ritam, et animam suam. » Eadem habet in it. ad cap. VI. Levit., pag. 137, col. 2.
Qihi apertqs videretur aditus magnse illius nis discutiendse de ordinationibus Simonia- um scilicet invalido; habendse 8int, an tan- citffi. Sed cum de ea clariss. Petrus Lazzari t. ad Comment. Brunonis super cap. x Joan- ditissime scripserit, pluraque alia a me pro- I sint in animadversionibus ad tractatum 1 S. Episcopi: De statu corrupto Ecclesix; modo controversiae statum exponam. Eccle- nge lateque a iabe Simoniaca infectam deplo- sancti viri, qui saeculi XI et XII florebant,
sacri ministerii puritatem et sanctitatem onabantur, quorum aliqui, ut Bruno noster, prorsus et irritas Simoniacorum ordinationes narnnt. Auctoritati eitim sacrarum litterarum aiebant, Ghristnm Dominum apostolis dixisse
cap. X. Gratis accepistis, graiis date : et *um in Simonem maguDC., qui pro accipiendo
sancto, et gratia miraculorum, pecuniam *at, divinam pronuntiasse maledictionem, Act. III, 20. Pecunia tua tibi sit in perditionem.
Neque fugit Brunonem de sacerdotum ordinatione agere, quam asserit ab episcopis fieri, non tam consecratione, hoc est chrismatis unctione, sed tactu etiam libri divinarum Scripturarnm, quo, juxta disciplinam sseculi XI, verbi Dei exponendi et pree- dicandi acciperent potestatem. Ita S. episcopus in comment. ad cap. viii Levitici, p. 142, c. I : « Quod autera, ait, hsec omnia simut comppsita sacerdoti- bus tradidit, hoc significat, quia postquam sacerdo- tes consecrati sunt, de manu pontificis librum acci- pere debent, ut verbi Dei exponendi et preedicandi habeant potestatem. » Eodem etiam in loco admonet nos sacerdotes, quod quandiu in hac vita sumus, Q semper consecrari et sanctificari et in melius pro- ficere debemus. c Maneamus ergo, inquit, die ac nocte, id est omni tempore in tabernacnlo ; obser- vemus, custodiamus, quod ipse preecepit, ne moria- mur. >
Levitas quoque sive diaconos admonet S. Brnno^ quomodo cum episcopis et sacerdotibus se gerere, et quam servitutem prsestare in Ecclesia debeant. Allato enim contextu cap. iii. Numer., Locutusque Dominus ad Moysen dicens : Applica tribum Levi^ et fac stare in conspectu Aaron sacerdotiSy ut ministret eiy etc, his Levitas alloquitur p. 173, c. 1 : u Intelli- gite hsec, Levitse, aperite ocolos, videte : non vos superbia iuflet; scitote quia ministri estis episco- porom et sacerdotum, et non solum ministri, sed dono dati ad serviendum, et obediendnm, eorumque monitis et jussionibus obsequendum. Si vos aliter feceritis, moriemini. •
Ex quo autem Deus ^legit tribnm Levi ad sacra peragenda ministeria, inquit A. N. in comment. soper cap. i. Numer., p. 172, c. 2, magnam esse differentiam inter clericorum ordinem, qui per tri- bum Levi significatur, et reliquum popuium. « Ipse enim, ait, constitutus es super tabernaculum testi- monii, ipse super totam Ecclesiam obtinet principa- tum, ipse ejus vasa, et cseremonias, ipsum quoque tabernaculum, et cuncta ejns utensilia portat, quo- niam totam Ecclesiam ejusque sacramenta regit, ordinat et disponit. » Quare cum Deus quosdam
\onum Dei existimasti pecunia possideri» Se- d homines sibi specialiter consecratos, et dicatos esse
memorabant plura concilia Simoniam dam- et Simoniacos ut heereticos habuisse. Tertio )ant illam S. Leonis Magni sententiam a Gra- reiatam 2 part. Gan. 1, q. 1, c. 1 : Gratia si 'atis datur; vel acdpitur, gratia non esi, Simo- lutem gratis non accipiunt : si autem non acci- nec cuiquam dare possunt. Ratio etiam eis ^ri videbatur; namcum Ecclesise ministerium m sit, et ad sacra peragenda destinatum, ad mittendi non sunt, nisi qui probentur a Deo , quse vocatio in Simoniacis prsesnmi non . Nihilominus, ut dicturi sumus, Ecclesia iacas ordinationes, ut illicitas damnat, et pos- nomcis Simoniacis subjicit : verumtamen ordi-
Patrol. CLXIV.
voluerit, eisque res sacras tradiderit administrandas, « nemo prseter illos, sequitur S. Bruno, ad taberna- culum deponendum, vel erigendum, vel aliquo modo disponendum accedere audebat, quoniam quicumque exterorum accesserat occidebatnr. » Ssecularibus ergo, et laicis vetitnm est sacris se immiscere, offi- ciaque ecclesiastica sibi usurpare. Gonstat e>go Ec- clesia viris sanctuario addictis, et universa creden- tium multitudine, qui in baptismate Ghristo nomen dedere, qui eamdem fidem eademque sacramenta retiuent, iisque in pietate restaurari profitentur. Gredunt itaque Jesum Ghristum vernm Deum, ve- rnmque hominem, pro nobis passum, mortuum resurrexisse, ad inferos ad liberandas justornm ani-
3
75
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
mas descendisse, gloriosum tandem cum illis ad coelos remeasse. Hajusmodi fidei nostrse fundamenta, quoties se opportunitas obtulit) curse fuit Brunoni, ex sacris Scripturis eruere, et qua^> credenda sunt perspicue docere.
§ X. De Jesu Christo redemptore.
Actum est supra S. Brunonis doctrinis inhserendo, de veritate adventus Christi, sive de incarnatione Verbi divini ad formam hominis facti, ut humanum genus ab interitu vindicaret, et ad iiiiationem, et hsereditatem suam erigeret, et possidendam ei daret. Nunc autem eumdem doctorem sequentes, quee pro- prietates in Christo sint agnoscendse, quseque pras- cipua fuerint ejusdem gesta, persequi curabimus. Et quidem Christi divinitatem Bruno apertissime fate- tur, cum explanans verba illa Exod. cap. xxiii, pag. 83^ coi. 1 , Et est nomen meum in iHOy snbjun- git : t Patris Bnim nomen in Filio est, quoniam et Filius, sicut et Pater, Deus est. > Speciosior etiam est locus in cap. xxxiii ejusdem libri, pag. 421, col. i, ubi referens Deum ex nube cum Moyse lo- quentem, ait : « Sed quid columna nubis, nisi Verbum incarnatum ? ut enim Dominus in nube, sic Deus in homine loquebatur, et cernebatur : vide- bant enim nubem,videbanthumanitatem; audiebant vocem, nec tamen agnoscebaut Deum; si enim co- gnovissent, nunquam Dominum gloriee cruciiixis- sent. »
De yera autem Christi humanitatc plurimis in locis disertissime egit A. N., quorum aliqua tantum ajQfe- remus. Et quidem in cap. xxii Genes., pag. 28, col. 2, explicat quomodo Isaac sacrificandus a patre Abraham Christi figuram gesserit. « Allegorice, in- quit, Abraham, qui pater multarum gentium inter- pretatur, vel pater excelsus, Deum Patrem significat, de quo scriptum est ps. cxii, ExceUus super omnes gentes Dominus ; Isaac vero iilium ejus Jesom Chri- stum, qui et ipse factus est obediens Patri usque ad mortem. Ara vero crucem designat, in qna ipse est immolatus. Aries autem, qui immolatur pro Isaac, caro Christi est. Est enim Christus Deus et homo ; secundum divinitatem quidem immortalis et impas- sibilis ; secundum humanitatem vero passibilis atque mortalis. Christo igitur in carne posito, solus aries immolatur, solus agnus occiditur, sola caro cruciti- gitur; non enim secundum divinitatem passus est Christus. » Eamdem Bruno veritatem coniirmat in declarandis illis verbis ps. lxxh. Memor esto hujus creatur8B tusSf aiens pag, 458, col. i. « Divinitati loqui videtur, ut eam, quam assumpsit, humanita- tem ei commendet, quam ideo creaturam vocat, ut rerus Deus, et verus homo Salvator noster esse cre- datur. Et valde conveniens erat ut qui tanta de potentia divinitatis ejus usque nunc locutus fuerat, de humanitate quoque aliquid diceret, atque iilis ho^reticis occasionem tolieret, qui eum non homi-
(34) Manichwi Verbum Dei dicunt esse hominemy non quidem verum, sed similitudinarium, in quantum
A nem, sed Deum esse credebant. Hujusmodi d( nam, jam ante tradiderat in comment. ps. ii. ( Judsei, inquit pag. 301, cot. 2, Christum, nos r vocamus, Christus Dominus noster et Deus e homo, qui secundum humanitatem quidem no lum a Patre, verum etiam a se ipso, et Sj saucto rex, et dominus constitutus est. Ipse secundum divinitatem neque factus, neque cr est; secundum humanitatem seipsum creavj fecit. » Consonans est expositio iiiorum verb ps. XVII : Invenerunt me gemitus mortis. « In eo ait, pag. 328, col. 1. Quod gemitus mortis, e manai passionis affectus sibi accessisse dicit, v se esse hominem ostendit, et non phantasticnn: quidam hseretici praedicaverunt (34) ; sed in vei idem ipse et captus, et ligatus, et cruciiizus, et tuns est. » Eamdem doctrinam de veritate hur tatis Christi tradidit S. Bruno in Expositione v< rum illorum ps. cviii, pag. 537, col. 2, Et cori turbatum est in me. « Et hoc quidem« ait, ad h nitatem Christi spectat. Quis enim nisi homo, scriptum est Marc. xiv, '33, Cospit txdere, et m esse^ Fecit humanitas quod suum est, et div: quod suum ; quia, nisi hoc faceret, qnis eum b nem esse crederet? Si enim solius divinitatis ram et potentiam ostendisset, nemo eum hom esse credidisset. Valde ergo necessarium fuit u affectiones in se esse Salvator noster ostender Affirmavit pariter S. Bruno pag. 302, col. i, J
C Christum secundum divinitatem non adoptive, substantialiter Dei filium esse, hoc enim, ait, Pater testatus est dicens Luc. cap. iii, v. 23 : ' Filius meus dilectus ; in te mihi complacui.
Et quia magis magisque probari potest in Cl utraque natura divina et humana, ex duplici voluntate, quam olim negarunt monnthelitffi ; i( mulatissime perticit A. N., exponens ps. lxviii, vum me fac, Deus, etc. « Cum orans, inquit, pag col. 1, ante passionem Patri dixisset : Patcr, s. sibile cst, transeat a me calix iste, iliico subjui verumtamen non mea, sed tua, voluntas fiat. Vo enim, procul dubio, quod petebat ; sed sic vol si Pater id ipsum voluisset. Si igitur aliquid f et quod petit, non accipiat, nemo propter hoc
|. voluntatem non esse exploratam dicere audeat. que est inconveniens, si natura mutabilis mutal: habeat voiuntatem. Omnia enim quse nostra ! praeter peccalum, cum suscepisse dubitare noi bemus. Quod autem ait : Salvum me fac, 1 quoniam intravenmt aquas usque ad animam m et muita alia, qua^ sequuntur, non ore, sed c intentione locutus est Dominus. » Habebat a Christus voluntatcm humanam, quse naturaliter et mori refugiebat; sed ita subordinata erat v< tati divina}, ut plene ei passionem obire cor tiebat. Cum autem in Christo A. N. voiunt divinam etiam agnosceret, ideo quidquid ipse v
dkunt Filium Dei corpus phantasticwn assump D. Thom. 3, p, q. 16| art. 1.
PROLEGOxMENA.
78
B
s potestate omnino esse fassns est. Explanans A
priiQum versiculam ps. lxiii. Exaudi, Deus, nem meamy etc, htrc habet pag. 426, col. 1. pe jam dixiraas, qaod quando Salvator noster id orat, aliquid pelit, et aiiqua re indigere vi- , totum ad humanitatem referendum esse. Ipsa ae humanitas non pro se orat, sed pro nobis ; quidquid est in ejus voluntate, hoc est in ejas tate ; ipsum igitur orasse, volaisse fuit. > Et : c Non habebat necesse diu orare, cujas volun- im subito exaudiebatur. Similiter enim in ipso
et voluntas, et voluntatis efTectas ; neque prius aliquid poterat, quam habere^quod vellet. Hanc Q plenissimam suae voluntatis potestatem Chri- labebat, quia Deus erat et homo. » Dixerat S. 0 in Comment. super cap, xii. Exodi, pag. 58, , Christi passionem in Veteri Testamento per is, et ocnigmata siguiGcatam haberi ; quin ta- clara excludat, quae in Veteri Testamento Chri* Lssionem, etmortem^ testimonia preenuntiabant. igitur plura in figaris et mysticis significatio-
sacramenta, seu mysteria complectantur, ea iose proferre et iilustrare nisus est. Primum nam commentationem in cap. xxiv Exod., 84, col. 2, super eo quod Moyses altare erexe- t duodecim vitulos in eo sacrificari praeceperit. ae ergo, ait, consurgens Moyses aedificaYit altare dices montis ; quoniam et Judcoi, quiper Moysen ticantur, primo mane super Calvariee montem, idices Jerusalem, et montis Sion Christo Domino q tm prsepararunt : altare enim crucem signiiicat. )C enim altari Christus immolatus est. Sed quia
duodecim tribuum de Christi morte excusare det, ideo duodecim vituli per duodecim tribus 3lantur. Etquamvis unus fuerit vitulus,'quoniam
immolatus est Christus ; tamen quia unaquse- Lribas, imo unusquisque homo tenetur in in- im, ideo duodecim vitulos Moyses immolari epit. Et quidem unus Christus crucifixus est, 3latus est ; unusquisque tamen, qui ejus morti msit, interfecit ; totius Christi homicida est : et ivis non omnes manus in Christum injecerint, ss tamen Judffii per consensum occiderunt. » hi vero tanta cum ampiitudine eg:it A. N. de i\i passione^ quam in Exposit. cap. xxix ejus- j) Exodi, pag. 107, ubi pra^scribitur ritus arietis Qcandi. Totam hic afferre possem ejus interpre- nem ; sed satis est ad rem nostram pars illa, in summa Christi vit(n colligitor, et dolorosissima mors pricdicatur. De intestinis enim, pedibus- arietis in frusta concisis ita loquitur : « Hsec n, id est intestina, et pedes arietis ponimus su- ;oncisas carnes, et soper caput illius -, quoniam luam Christum Deum de Virgine natum, inter ines conversatum, ca^cos illuminasse^ leprosos dasse, mortuos suscitasse, ct caetera, qusc fecit, ilariter ostendimus ; tunc tandem ex his omni- illad qaoque snper ponere, et reddere debemus,
pro nobis passas est, et propter peccata nosti*a
roortem turpissimam, et crucis ignominiam susti- nuit, etc. Quod aotem addit : Et offeres totum arie- tem super altare, tale est, ac si diceret : non solum Christi divinitatem, et humanitatem, verum etiam passionem, resurrectionem, et ascensionem , et qua3cunque de eo scripta sunt, semper in memoria, in corde, et in mente habebis. Diximus enim, quia hoc altare mens et cor hominis intelligitur. » Mor- tuus est autem Christus juxta Brunonis sententiam pag. 148, c. 1, anno aetatis smo trigesimo tertio, in quam plures illustres scriptores et chronologi con- veniunt.
De passione et morte Christi satis huc usque dictum est ; nunc de ejus resurrectione dicendum : de quaplura sacrse littera^ splcndidissima testimonia complectuDtur. Et quidem in Job. cap. xxix, legitur : Scio quod Redemptor meus vivitf tt in novissimo die de terra surrecturus sum, Super quee ait S. Bruno in commentario. a Q qoanta spes resurrectionis ! Sola hsec verba sufficiunt contra omnes qui resurrectio- nem negant : quem visurus sum, inquit, ego ipse. Quid est ego ipse ? Jd est in hac carne , in hac essentia , in hac persona. Et non alius, carnis mutatione, sed unus idemque ipsius receptione. » Pru^terea expla- nans Psalmistse vaticinium ps . xl : Ergo doi^ivi, et somnum cepi , et resurrexi ; hajc habet pag. 380, col. 2. « Mors Christi dormitio fuit, dormivit quan- tum voluit, surrexit quaudo voluit, quia si noluis- set , nunquam obdormisset. » Et quia codem in psalmo dicitnr Christus Patrem deprecatus, ut eum resuscitaret : Tu autem miserere mei, ct resuscita me, et retribuam illis ; quomodo intelligendus sit Pro- pheta, idem S. Bruno docet pag. 381, col. 1 : ' Hsec, inquit, oratio Christihuminanitatisintus fuit, in corde fuit, in sola voluntate fuit ; cui ad precandum verba necessaria non erant, qui sccundum voluntatem suam omnia habebat. Propter nos igitur haec scripta sunt, quia si scripta iion essent, ad nostram noti- tiam non pervenissent '.
Antequam tamen Christus a mortuis resurgeret, et eo triduo, quo corpus ejus qaievit in sepulcro, ipse cum anima et divinitate descendit ad inferos, ut justorum animas ab illo carcere et tenebrarum loco liberaret. Hanc catholicam veritatem pncnun- tialam agnovit S. Bruno illis in verbis Job. cap. xiv. Quis mihi tribuat ut in infemo protegas me ? Quai ita declarat pag. 248, col. 2 : « Scio , inquit , quia in infernum descendam ; sed quis ibi, nisi tu, a lormen- torum poenis me proteget, et liberabil ? Tempus ejus ad misericordiam constitutum Christi passio fuit; quia tunc ad inferos descendens, justorura animas eripuit, et liberavit secundam illud Oscse cap. xiii, 14 : 0 mors, eromors tua ; morsus tuus ero, infcme, » Idem coniirmatum inveuies in Exposit. ps. xv, 10, Quoniam non derelinques animam meam in infemo, nec dabis sanctum tuum vidcre corruptionem, « Divi- nitas enim, ait pag. 325, col. 2, simul cum anima in inferno descendit, nec tamen corpus in sepulcro dereliquit. Anima cnini a corpore separari poCuii
79
S. BRUNO EPISCOPUS SIGNIENSIS.
divinitas non potuit: qoia Deus ubique est, etomnia a Non statim ac Chrislus resurrexit, in coelos
continet. Indignum valde esse ut illa caro'sanctis- sima corruptionem aliquam videret, quse sine omni corroptione de Virgine nata, sine omni peccato in hoc mundo est conversata. »Ilem aii illud ps. liii : Desiderium animx ejus tribuisti ei, Et Dominus susce- ptor est animx meae, < Quis enim alius, ait, pag. 407,' col. 2, eam suscipere debuit, nisidivinitas ipsa, quae ei ineflfabiliter conjuncta erat. Statim enim ut Sal- vator noster spiritom emisit, simul cum divinitate illa sanctissima anima inferni claostra penetravit, et, inferno ezspoliato, sanctorum animas, quse ibi captiva; tenebantur, secum eduzit. » Eadem habet S. Bruno in comment. ad ps. lxviii, superiliaverba, V. 16. Neque absorbeat me profundum, neque urgeat
dit ; sed ut testatur Lucas Act. cap. i, per die: draginta cum apostolis suis conversatus est, lo eis de regno Dei, hoc est de Ecclesia, quam stabiliendam, et propagandam relinquebat. E dem eos primum in fide sua» resurrectionis con vit; qnidquid postea de mysteriis, atque de mentis reyelandum erat, illos docuit, novos legi magistros instituit, in universum mundum a( propagandam misit, ac tandem, tradita eis Sp sancti virtute, plenam absolvendi a peccatis, ligandi potestatem imperlitus est. Hujusmodi stolatus institutionem figuratam invenit Brui cap. XXVI. Numer. ubi legiiur, Deum Moysi p pisse ut manus suas soper caput Josue impc
super me puteus os suum. « Hic autem, inquit, B coram Eleazaro, et multitudine Israelis, eique
pag. 444, col. 2, manifeste ostenditnr, quia hffic oratio non ad corpns, sed ad animam pertinet : sola enim Salvatoris nostri anima in infernom descendit, qui per honc puteom profondum significatur. Et qoidem ibi teneri non potuit, sed ligato diabolo, et infemo exspoliato, cum magna victoria inde ascen- dit. • Similia habet in Job. cap. xli (35).
Quierit deinde idem auctor qnomodo intelligendd sit prtedictio illa Christi apud MatthnBum cap. xii, 40 : Sicut fuit Jonas in venire ceti tribus diebuSy et tribus noctibus ; ita erit Filius hominis in corde terrse tribus diebus et tribus noctibus. Si enim corpus Chri- sti depositum fuit in sepulcro, nisi vespere diei pa- rasceves, hoc est ante sabbatum [Paschalis solemni- tatis, et ipse altero die, qui Dominicus dicitnr, valde mane surrexit ; quomodo verificari potest eum tribuH diebus, et tribus noctibus in monumSnto jacuisse ? Respondet ergo S. Bruno serm. 2 de resurrectione Domini : « Foit igitor Filius hominis in corde terrw tribus diebus et tribus noctibos. Nocte enim illa, qua a Judseis insanientibus, et super eum irruenti- bus captos est, ex quo ipse ait : Si me quseritis, st- nite hos abire^ in potestate illorum fuit Salvator noster. Similiter autem et illisduabusaiiis noctibus quee post illam sequuntur, in quibus usque in diem Dominicam, ne resurgeret, custoditur ejus corpns, quod duntaxat in eorum potestate fuit. Tres qooque dies ita computantur, et sexta feria, et sabbattum,
partem gloriae sua;; quae ita illustravit pag. c. 2. (f Hoc enim, ait, et Christus fecisse legituj priusquam coelos ascenderet, vicarios sibi, toti Ecclesise duces, apostolos constituit, quibus ef tem glorise suae tribuens, signa et virtutes i nomine facere prsecepit.
Praeclare etiam disserit A. N. super illa verb nes. cap. xxiv, pag. 85, c. 1, Ascenderunt M et Aaron, Nadab, et Abiu, et septuaginta se\ Jsme/, et viderunt Deum Israel; atque in eo significatam Domini ascensionem affirmavit. • Moyses, inquit, confirmato testamento, simul senioribus Israel ad videndum Deum ascc significatio erat qood, immolato agno, et sti sangoine foso, novoqoe iestamento confiri coeli porta aperitor, et Jesus sacerdos magnus cta sanctorum ingreditur, et in coelesti palat: hominibus Deus videtur. » Cum autem, ut dictum est, omnia Christi gesta in psalmis pr% tiata reperiantur, ejus ascensionem ad coelos dictam accepimus ps. lxvii, v. ^9 : Ascende. altum captivam duxit captivitatem, dedit dona i nibus. Ad quae A. N. p. 439, c. 1 : « Hic, in Deus et Dominus noster ascendens in altum, quidem in crucem, deinde in coelum, capt duxitcaptivitatem, sicut scriptum est Joann. caf V. 32 : Cum exaltatus fuero a terris, omnia tn ad me Ipsum. Captivi diaboli erant omnes,
et diei tertii initium, in quo mundi Creator, et Do- d captivi Christi facti sunt plures, non omnes ; i
minus valde mane a mortuis resurrexit. Usitatissi- mum omnium scripturarum est, totum pro parte, et partem pro toto aliquando ponere. «
(35) 0 tempora, o mores ! Quis credit? Hisce die- bus, quibus tot proiligata exstinctaque sunt ab Ec- clesia veritatis magistra hsereticorum deliramenta, non desunt subversores orthodoxae doctrina», qui ea e cineribus revocare audent. Ex his quidam nuper controversiam raovit de descensu Christi ad inferos. Huic ergo primum opponimus Symbolum Apstolo- rum, ubi hujusce descensus confessio continetur: Descendit adinferos, Secundo audiat S. Augustinum, quomodo hac de veritate sese exprimat ep . 164 , al. €j, c. 5, n. i4 : Teneamus, mquit firmissime quod fides habetf fundatissima auctoritate firmata^ quia CMstus apud inferos fuiU Idem autem S.
adhuc in captivitate detinentur ; qui si voluis in captivitate non essent. Dedit autem dona h» nibus, et maxima dona, quando Spiritom san<
Doctor contrariam opinionem inter haereses r lib. de Haeres. haires. 79. Tertio plura habentur litterarum testimonia, qoae haud aliter exponi, e telligi possunt, quemadmodum expIanatS. Br aliique SS. Patres, nisi dogma illud catholicuni mittatur. Deest profecto in Symbolo Nicaeno, non omnia fidei capita in eo comprehendere P^ voluere. Vid. D. Thom. 2, 2, q. 1, art. 9, ad 4 Card. Gotti theolog. tom. XVI d. 1, § 3, atque Ej sit. Symboli Nicolii ; praeterea eruditissimum J Vinceutium Patuzzium 0. P. qui articulum Sym apostolici Descendit ad inferos peculiari opere co quosdam heterodoxos scriptores propugnavit.
PROLEGOMENA.
82
.8 misit, et tantatn gratiam illis dedit, ut omnium loquerentar, et infirmitales sana- Descripserat pridem S. Bruno, exponens illa ps. XLTi, Ascendit in jubilatione et Dominris tubaej maximam angelorum Isetitiam, et ionem, cum Christum Dominum ascenden- coelom viderent^ eique trinmphatori plan- et benedicentes occarreriat. Prsestat com- .onem ejus referre, p. 393 : « In jubilatione t Dominas, id est in magno gaudio et Isetitia 3rum, qui eum in tanta gloria tantaque vir- cendere videbant. Sive enim in jabilatione um, quos omnes summa cum exsultatione ei venisse dubitare non debemus; qaorum . laudes, quce excellentissimse erant, quamvis los quales erant, per vocem tubae intelligere us. Et quis unquam dicere et cogitare valeat tunc Isetitia in coelis fuerit, quando Christus is in coelos ascendit? Videor videre omnes • et archangeios illam glorisissimam Salva- ostri humanitatem humiliter adorantes, et la, talique victoria de hoste superbissimo sic o gratias agentes. Et hoc totum in his verbis atum esse pato, quod hic dicitur : In jubi' et in voce tubx, Sascepit ergo Pater Filium, S. Bruno in Comment. ps. iii, pag. 303, c. 2, ncamatum, et hominem factum revertentem avit, et in suae majestatis sedem exaltavit. m eam suscepit? in illo altissimo, et claris- icretario glorisB suse. Gum enim Deus ubique taroen aliquis locns ubi gloriam suam cla- manifestias revelavit. »
§ XI. De aduentu Spiritus sancti. :itus fuerat Christus apostolis, cum ad Pa- lom remeasset, se missurum ad illos sanctum om, qui eos omni veritate, virtute, omnique im genere cumolasset. Portentosae hojosce apparitionis, ot adnotat A. N., figura prse- t, qoando Deus apparuit Moysi in monte qae dedit, popolo Israelitico audiente, inter I, fulgora, et coruscationes, prsecepta sua, stimoniom essent supernse ejus potestatis et .tis. Eximia est comparatio, et ad probandum ue Testamenti consensum valde opportuna. ntatio Brunonis in cap. xix Exod., p. 70, c. 1, habet : « Jam advenerat tertia dies, mane srat, et ecce coeperunt audiri tonitrua, et fulgara, et nubesdensissimaoperire montem, qoe buccinse vehementer obstrepebat. Vide, ». episcopos, qoam bene utrumque testaraen- irespondeat, etquam convenienter in atroque ur. In Actibus apostolorum, cap. i, 12, a est : Tanc reversi sunt Jerosolyman a qui Yocatur Oliveti; et com introissent in lom, ascenderunt, ubi manebant Petras, et , Jacobus, et Andreas, Philippos, et Tho- irtholomseus, et Matthceus, Jacobas Alphsei, n Zelotes, et Judas Jacobi. Hi omnes erant rantes ananimiter in oratione com mulieri-
A bus, et Maria matre Jesu, et fratribus ejus. Haec tam sancta coadunatio vocatur Ecclesia, hspc dicitur mons Sion. In hunc montem descendit Dominos, servata quodammodo similiiudine, et tempore, quo ascendit in montem Sinai. Jamenim, inquit Moyses, advenerat dies tertius, et mane inclaruerat, et coepe- runt aodiri tonitrua, et micare falgura, etc. Dica- mas ergo et nos : Jam advenerat tertius mensis, et Pentecostes, id est quinquagesimus dies -inclaruerat, et, sicot beatus Lucas evangelisla scribit Act. cap. II, « Factus est repente de coelo sonus, tanquam advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum, ubi erant eedentes. Et apparuerunt illis dispertitfle linguae, tanquam ignis, seditque super
P singulos eorum, et repleti sont omnes Spiritu san- cto, et coeperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. » Ecce enim in utroque et sonus aoditur, et ignis videtur. Sed in illo nubes caliginosa, in hoc autem clarissimi luminis splendor apparet ; qaoniam illa umbra erat, atque iigara : hoc autem veritas. Quod ei;im ibi tonitrua, hic aposto?orum voces intelliguntor : quod ibi micantia ftilgora, hic miracula ubique fulgentia : nubes vero densissima, qutp montem operiebat, apostoli sunt salutaribus pluviis Ecclesiam irrigantes. Clangor vero buccinae perstrepens vehementer, doctoram omnium prsedicationem longe lateque intonantem significat. » Reddit inde A. N. rationem cur Spi- ritos sanctus sub specie ignis apparoerit, et disper-
C titce linguffi incumbere super singulos apostolos visse foerint : « Nonc autem (ita in serm, n, de Spiritu sancto) quid ille ignis, etqoid illffilinguse significent, videamus, quse super apostolos apparoeiunt : cum omnes, ut Evangeiista dicit, in uno essent loco congregati, Heb. xii, 29 : Deus enim noster ignis consomens ost. Merito itaqae Spiritus sanctus in igne apparuit, ut peccata consomeret, mentis oculos illuminaret, et totui|i hominem in Dei amorem in- flammaret. Hicille baptismus, quemJoannesBaptista promittebat, cnm diceret : Ego ,vos baptizo in aqua, sed alius venit post me, qui vos baptizabit in Spi- rito sancto, et igni Luc. cap. iii, i7. In lingois quoqoe debuit apparere Spiritus sanctus : siquidem ipse est qui in apostolis loquitur; quis enimloquitur nisi lingua? Hoc ofQcium non est alterius membri. Qui hac lingua loquuntur, non habent necesse cogi- tareqoomudo aut quid loquantar. Hac igitur lingua suscepta loqoebantur apostoli magnalia Dei. »
§ XII. De Charitate, Cum vero ignis ille, quem Deus misit in terram, non aliam ob causam descendit, nisi ut eo hamana corda incenderentur, S. jBrano, qoi toto vitcB soae tempore illo exarsit, oblata opportunitate interpre- tandi cap. vi Levit., ubi prsecipitur quod ignis in altari semper ardeat, curseque sit sacerdoti ligna subjicere, ne exstinguatur, haec eleganter comple- ctitur p. 130, c. 2 : « Ignis vero iste, ait, qui nun- quam deficit in altari, sed perpetuo ardere couvcnit, intermissse dilectionis in corde fidelium ardorem
83
S. BRUNO EPISCOPIIS SIGNIENSIS
84^
imponit : si enim hic ignis ab intellectu abfuerit, A Si cujus opus exarserit, detrimentum patietur ; ipse
\-
omne prorsus sacerdotis ofOcium inatile erit. In hoc ergo sacerdos diligenter stndeat, ut amoris ignem continuo nutriat, et per singulos dies ligna subji- ciat : recordetur scilicet misericordise Dei ; rocor- detur quid fecerit, et quid diligentibus se prsebere promiserit His enim, et similibus lignis, de sancta- rum Scripturarum silva collectis, ignis iste succin- ditur, ct in Dei dilectione inilammatur. Super hunc igitur ignem, o sacerdos, pone holocaustum, ut immoles Deo sacriflcium laudis; hic est enim adeps pacificorum, cujus pinguedine Deum demulccs. Iste est ignis perpetuus qui nuhquam deiiciet in altare. Aquse multa^ non potuerunt exstinguere charitatem,
vero salvus erit quasi per ignem, »>
Cum autem ex sacris Scripturis, ex traditione, et ex Ecclesise oraculo nobis constet justos aliquos in- ter sanctos, id est coeli habitatores esse habendos, eorum invocatio pia, et utilis erit ; quod idem S. Bruno docet in Comment. super cap. xi Job, pag. 244, c. i. « Sancti tunc oriuntur, quando, carnem deponentes moriuntur; quia tunc primum immorta- lem vitam suscipiunt. Sed quomodo oriuntur? Ut lucifer, id est clari, et immortales. Tunc habcnt Muciam, proposita spe, [quia indubitanter ea, quae speraverant consequuntur. Plurimi autem eorum faciem deprecabuntur; quod tales fieri desiderant;
Cant. viii. 7. » Felices ergo illse animse, quse coe- „ sicutde Ecclesia dicitur : Vultum tuum deprecabun-
1 1 • • • -— . — . J • t. • A ^^ A ^ * * A. ll.» • •!! • •
lesti igne incensce, eo semper usque ad vitae exitum ardebunt, et ad seternam felicitatem transeuntes, ubi reliqua dona cessabunt, charitas nunquam excidet, sed purior, vahementiorque tota in (eternitate fiet. Docet tamen S. Bruno in cap. xxv Exodi, p. 87, col. 2, sanctos, qui Dei visione fruentur, perfectam omni ex parte beatitudinem non habituros, donec animabus corporibusque conjunctis, tota simul sanctorum multitudo super coelos elevetur. Sed non statim post obitum, justi qui in charitate dece- dunt, ingressum in coelum obtinebunt, si aliquid culpse eis expiandum remanserit.
§ XIII. De purqatoriOt de cultu et invocatione
sanctorum.
tur omnes divites plebis; sive illuc venire concupi- scunt, ubi eos videant, et eis associentur. »
Quod vero plcta: eorum imagines, et praecipue B. M. V. cultu quodam, et obsequio prosequendae sint, idem S. Bruno insinuat in Comment. snper eumdem ps. xuv. « Non solum, inquit, filium suum adorabunt filise Tyriy sed et te quoque deprecabuu- tur, tibique vota persolvent. Nam si ejus vultum, et imaginem intelligamus, non erit ineonveniens ; cum sic obicnnqae depingitur eam omnes venerari de- bemus. »
§ XIV. De s^temitate poRnarum infemaUum.
Alterum catholicum dogma assertum a S. Bru- none reperimus ; miserrimam nempe iniquorum sor-
Satis superque notum est unum ex erroribus Grse- C tem, qai in peccato gravi decedentes, seternis infemi
corum schismaticorum fuisse negare purgatorii existentiam, hoc est loci in inferis destinati pro animabus justorum, quibas adhuc vel leves culpee, vel reatus